“The New Eastern Outlook” internet jurnalında “Tehranın Araz dəhlizinə artan marağının səbəbləri” başlıqlı təhlil dərc olunub. (Novator.az) Yazıda Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsinə İrandan və Ermənistandan keçəsi kommunikasiya layihələrinə toxunulur.
Bildirilir ki, 2022-ci ilin martında Azərbaycan və İran hökumətləri Zəngilan rayonundan Naxçıvan bölgəsinə yeni kommunikasiya bağlantılarının yaradılması haqqında anlaşma əldə ediblər. Layihə Araz dəhlizi adı alıb. 2023-cü ilin oktyabrından tikinti işlərinə başlanıb.
2025-ci il avqustun 8-i Vaşinqtonda ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Azərbaycan-Ermənistan sammiti keçirilib, sülh razılaşması əldə olunub, həmçinin Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsinə Ermənistandan keçən dəhliz yaratmaq qərarı verilib. ABŞ-nin patronajlığı ilə gerçəkləşəsi layihə Beynəlxalq Sülh və Rifah Tramp Marşrutu (TRİPP) adı alıb, 2026-cı ildə Vaşinqton və İrəvan bu yöndə sənədlər imzalayıb.
Nəşr yazır ki, Cənubi Qafqaz Avrasiyada geosiyasi və geoiqtisadi rəqabətin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilib: “Buna görə də müxtəlif aktorlar bölgənin ticarət və enerji marşrutlarını öz maraqlarına uyğun təşkil etməyə çalışırlar. Şimal-Cənub və Şərq-Qərb marşrutlarının kəsişməsində yerləşən İranın da bu baxımdan əhəmiyyətli potensialı var.
1990-cı illərin gərginliyi nəticəsində Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa dəmir yolu və avtomobil əlaqəsi kəsilmişdi. Bu şəraitdə İran Azərbaycanın əsas hissəsi, Naxçıvan və Türkiyə arasında quru yolu ilə əsas tranzit marşrutuna çevrilmişdi".
Nəşr Tehran və Bakının Araz dəhlizi yaratmaq razılığı əldə etdiyini xatırladaraq qeyd edir ki, 107 kilometrlik avtomobil və dəmir yolu İranın Şərqi Azərbaycan ostanından Naxçıvana uzanacaq.
Tehrandakı rəsmi dairələrin mövqeyinə söykənən təhlilçi İranın Avrasiyanın üç əsas nəqliyyat magistralında yerləşən, onları Fars körfəzi, Oman dənizi və qlobal dəniz şəbəkəsi ilə birləşdirən yeganə ölkə olduğunu önə çəkir, Araz dəhlizinin də bu baxımdan önəmli olduğunu vurğulayır: “Ali rəhbərin diqqəti ilə yanaşı İran prezidenti də bu layihənin əhəmiyyətini dəfələrlə vurğulayıb və onu hökumətin əsas prioritetlərindən biri hesab edib”.
O da qeyd olunur ki, ABŞ və İsrailin 2025 və 2026-cı illərdə İranla müharibəsi Tehran rəsmilərinin şimal sərhədləri yaxınlığında TRİPP layihəsi ilə bağlı narahatlığını daha da artırıb: “ABŞ-nin bu dəhlizdə iqtisadi və strateji mövcudluğu, onun operativ istifadəsi, Amerika şirkətlərinin dəhlizin tikintisi və idarə edilməsində iştirakı, eləcə də tikinti və region üzərində nəzarətin onlara verilməsi İranda ciddi narahatlıq doğurur. Ermənistan rəsmiləri dəfələrlə İrana TRİPP planının Ermənistanla sərhəd üçün heç bir təhlükə yaratmadığını bildirsələr də, Tehranın baxışına görə, bu plan ən həssas geosiyasi bölgələrdən birində sərhəd, ticarət, tranzit əngəlləri və geosiyasi problemlər yarada bilər. Məhz buna görə Tehran ABŞ-nin İranın şimal-qərb bölgəsində hegemonluq yaratmasının qarşısını almaq məqsədilə Araz dəhlizinin mümkün qədər tez tikilməsinə xüsusi diqqət yetirir.
Araz dəhlizi əslində İranın qonşu ölkələrlə tranzit münasibətlərində baş verən dəyişikliklərə strateji cavabıdır və Tehran bəzi Qərb layihələrinin mənfi nəticələrinin neytrallaşdırılmasında mühüm rol oynayacaq".
Araz dəhlizinin TRİPP-ə alternativ ola biləcəyi resursları varmı?
Siyasi şərhçi Aydın Quliyev “Yeni Müsavat”a bildirdi ki, 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror əməliyyatından sonra qısa bir dövrdə İranın Zəngəzur dəhlizinə qarşı münasibətində olduqca böyük aqressiyanı müşahidə etdik. Bu da təsadüfi deyildi, İran bu dəhlizin açılması nəticəsində regionda geosiyasi sərhədlərin dəyişə biləcəyini iddia edirdi: “Amma sonradan Azərbaycanın apardığı işlər və arqumentlərin təsiri altında İranın mövqeyində Zəngəzur dəhlizinə münasibətdə bir qədər yumşalma müşahidə olunmağa başladı. Hətta arada İranın bəzi rəsmiləri Zəngəzur dəhlizinin imkanlarından İranın da bəhrələnə biləcəyi formasında yumşaq fikirlər işlətməyə başladılar. Amma ABŞ-İran müharibəsi başlayandan dərhal sonra İran Zəngəzur dəhlizinə münasibətdə yenidən aqressiv tövr nümayiş etdirməyə başladı. Hətta Zəngəzur dəhlizinin keçəcəyi ərazilərə yaxın yerlərdə İranın müəyyən hərbi eskalasiyası ilə bağlı məlumatlar da yayılırdı. Bu gün isə İranın Araz dəhlizi üzərində işləri sürətləndirməsi də təsadüfi deyil. Bəli, İran görür ki, Zəngəzur dəhlizinin taleyi bu gün onun müttəfiqləri sayılan nə Rusiyanın, nə də Ermənistanın əlində deyil, artıq bu dəhlizin açılması üzərində daha söz sahibi olmaq imkanları ABŞ-nin və müəyyən qədər də Azərbaycanın əlindədir. Belə şəraitdə Zəngəzur dəhlizinə alternativ yaratmaqla özünün mövqeyini qoruyub saxlamağa çalışır”.
Ekspert hesab edir ki, Araz dəhlizi hətta Zəngəzur dəhlizindən əvvəl istifadəyə verilsə belə, hansı ki, bu mümkündür, imkanları baxımından Zəngəzur dəhlizinə alternativ ola bilməz: “Əgər Donald Tramp, Ermənistan sona qədər iradə nümayiş etdirərək Rusiyanın müqavimətini qıra bilsələr və dəhlizi istifadəyə verə bilsələr, onda bu iki dəhliz arasında rəqabətdən danışmağın yeri olmayacaq. Birmənalı şəkildə Araz dəhlizi Zəngəzur dəhlizinin alternativi ola bilməz”.
