Azərbaycanda istehlak kreditlərinin həcminin 10 milyard manata yaxınlaşması əhalinin banklardan asılılığının artması ilə bağlı sualları gündəmə gətirir. Əgər vətəndaşlar bir bankdan götürdükləri kreditlə digər bankdakı borclarını bağlayırlarsa, bu zaman rəqəmlər əhalinin real borc yükünü tam əks etdirməyə bilər və vətəndaş bir növ banklararası borc dövriyyəsinin vasitəçisinə çevrilir. Nəticədə əsas sual yaranır: bu böyük kredit dövriyyəsində vətəndaşın real maliyyə yükü nə qədərdir və sistemdən əsas qazancı kim əldə edir?

• İstehlak kreditlərinin artması əhalinin real borclanmasını, yoxsa banklar arasında kredit dövriyyəsini göstərir?
• Vətəndaşların bir bankdan kredit götürüb digər bankdakı borcunu bağlaması kredit sistemində hansı riskləri yaradır?

Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, istehlak kreditlərinin artımı hər iki prosesi eyni vaxtda əks etdirir və onları statistik olaraq ayırmaq çətindir. Mərkəzi Bankın məlumatlarına görə, istehlak kredit portfeli son illərdə davamlı olaraq sürətlə (illik 15-22% arasında) böyüyüb. Bu da təkcə "borcu borcla örtmə" ilə izah oluna bilməz — real istehlak tələbatının, qiymət artımının və kredit əlçatanlığının genişlənməsinin də təsiri var.

Eyni zamanda, banklar arasında "refinanslaşdırma" məhsullarının (bir bankın krediti ilə başqa bankdakı borcu bağlamaq) populyarlaşması doğrudan da ümumi portfel həcmini şişirdə bilər. Çünki eyni borc məbləği yeni kredit kimi statistikaya düşür, halbuki vətəndaşın faktiki maliyyə vəziyyəti dəyişməyib və ya hətta pisləşib (yeni faiz, yeni komissiya əlavə olunur).

Bu dövriyyənin yaratdığı əsas risklər bunlardır:

Vətəndaşın real borc yükü statistikada gizlənir — bir neçə bankdakı paralel kreditlər "əvəzlənmə" kimi görünsə də, faktiki əsas borc məbləği azalmır, üstəlik hər dəfə yeni faiz və komissiya yükü əlavə olunur.

Borcun "dövrələnməsi" nəticəsində gəlirə nisbətən borc yükü göstəricisi (DTI) real vəziyyəti düzgün əks etdirmir. Bu da bank tərəfindən risklərin düzgün qiymətləndirilməsinə səbəb ola bilər.

Vətəndaş faktiki olaraq "kredit tələsinə" düşmə riski daşıyır — köhnə borcu yeni kreditlə örtmək müvəqqəti rahatlıq yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə ümumi ödəniş yükünü artırır.

Sistem səviyyəsində bu, bankların kredit portfelinin keyfiyyətini formal olaraq yaxşı göstərməsinə imkan verə bilər (problemli kreditlər yeni kreditlə "yenilənərək" gecikmiş borc statistikasından çıxarılır). Bu da real kredit riskinin gizlənməsinə səbəb olur.

Nəticədə əsas faydanı adətən banklar (faiz və komissiya gəlirlərinin artması hesabına) əldə edir, vətəndaş isə faktiki maliyyə yükünü azaltmadan sadəcə onu bir bankdan digərinə köçürür.

İqtisadçının fikrincə, bu məsələnin dəqiq miqyasını qiymətləndirmək üçün Mərkəzi Bankın Kredit Bürosu səviyyəsində fərdi borcalanların çoxbanklı kredit tarixçələrinə dair məlumatlar lazımdır — bu, ümumi portfel statistikasında görünmür.