8 avqust 2026-cı il tarixində Cənubi Qafqazın müasir tarixində mühüm hadisə olan Vaşinqton Zirvə Görüşünün tam bir ili tamam oldu. Amerika paytaxtında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan iki dövlət arasında münasibətlərdə yeni siyasi reallığın formalaşmasında mühüm mərhələ olan Birgə Bəyannamə imzaladılar. Eyni zamanda, Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri Ceyhun Bayramov və Ararat Mirzoyan sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması haqqında razılaşdırılmış müqavilənin mətnini parafladılar.

Bir il sonra Paşinyan artıq münaqişə ilə bağlı səhifəni bağlamaq və sülh yaratmaqdan danışır. Bakı üçün bu sözlərin çox spesifik mənası var. Onlar sadəcə ritorikada diplomatik dəyişiklik deyil, həm də bir neçə il əvvəl Ermənistan rəhbərliyinin qəti şəkildə inkar etdiyi siyasi və hüquqi reallığın məcburi şəkildə tanınmasını göstərir. Bu, onilliklər ərzində Azərbaycana qarşı ərazi iddialarına, münaqişədən qaynaqlanan status-kvonu qorumağa çalışmalara və Qarabağ məsələsindən daxili siyasi səfərbərlik üçün bir vasitə kimi istifadəyə əsaslanan bütöv bir ideya sisteminin dağıdılması deməkdir.

Məhz buna görə də Vaşinqton sammitinin ildönümü təkcə ötən ilin hadisələrini deyil, həm də Ermənistan siyasətinin keçirdiyi transformasiyanın miqyasını düşünmək üçün bir fürsətdir. Bunun dərinliyini anlamaq üçün cəmi yeddi il geriyə - 2019-cu ilin avqust ayına qayıtmaq kifayətdir. Həmin il Nikol Paşinyan Xankəndidə çıxış edərək qətiyyətlə "Qarabağ Ermənistandır, nöqtə!" deyə bəyan etmişdi. O vaxtlar bu, təsadüfi, emosional bir qeyd deyil, siyasi bir siqnal kimi səslənirdi. Ermənistan rəhbərliyi faktiki olaraq kompromis məntiqindən imtina edir, danışıqlar prosesini maksimalist şüarlarla və ərazi ambisiyalarının açıq şəkildə nümayiş etdirilməsi ilə əvəz edirdi.

Bu siyasətin nəticələri gözlənilən idi. Münaqişənin yaratdığı status-kvonu güc və siyasi bəyanatlarla qorumaq cəhdləri davamlı sülhün əsasını təşkil edə bilmədi. 2020-ci il müharibəsi, sonrakı hadisələr və Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyini bərpa etməsi Ermənistanın Qarabağ siyasətinin onilliklər boyu üzərində qurulduğu strukturu dağıtdı. Bu yaxınlarda “tarixi qaçılmazlıq” kimi təqdim edilən şey Ermənistanın özü üçün olduqca baha başa gələn siyasi bir illüziyaya çevrildi.

Xüsusilə də eyni siyasətçinin bu gün tamamilə fərqli bir dildə danışması diqqət çəkir. Əvvəlki şüarlar əvəzinə “qonşu dövlətin ərazi bütövlüyünün tanınması2, Qarabağın qeyri-müəyyən statusunun qorunması cəhdləri əvəzinə “tanınmış beynəlxalq sərhədlər əsasında münasibətlər qurmaq zərurəti”, münaqişənin sonsuz davam etməsi ideyası əvəzinə “Ermənistanın gələcək inkişafı üçün sülhə ehtiyacın olması” iddiası səslənir. Bu, artıq sadəcə ritorikada dəyişiklik deyil. Bu, siyasi paradiqmada dəyişiklikdir.

Lakin ritorikanın dəyişməsi faktı hələ prosesin yekun nəticəsini göstərmir. Məhz burada siyasi bəyanatlarla yeni reallığın hüquqi kodifikasiyası arasında fundamental xətt çəkilir. Azərbaycan gələcək ərazi iddiaları üçün bütün hüquqi və siyasi əsaslar aradan qaldırılmadan davamlı sülhün mümkün olmadığını davamlı olaraq bəyan edir. Bu kontekstdə, Bakının yekun razılaşma ilə uyğunsuz hesab etdiyi Ermənistan Konstitusiyası və ona istinadlar məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Paşinyan öz növbəsində konstitusiya dəyişikliklərinin zəruriliyindən danışır və bu prosesi gələcək referendumla əlaqələndirir.

Buna görə də, mövcud vəziyyəti yalnız bərqərar olmuş sülh kimi təsvir etmək düzgün olmazdı. Əksinə, siyasi reallığın artıq dəyişdiyi, lakin onun son hüquqi rəsmiləşdirilməsinin hələ də davam etdiyi keçid dövründən danışırıq. Vaşinqton sammiti əvvəlki münaqişəni siyasi cəhətdən faydasız hala gətirdi, lakin indi əldə edilmiş razılaşmaları keçmişə qayıtmaq ehtimalını istisna edən sabit bir hüquqi sistemə çevirmək lazımdır.

Bundan əlavə, son bir ildə Vaşinqton razılaşmalarının nəticələrinin Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həllindən nə qədər kənara çıxdığı xüsusilə aydın oldu. Birgə Bəyannamə BMT Nizamnaməsinə, 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinə, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınmasına və ərazi əldə etmək üçün güc tətbiqindən imtinaya əsaslanan münasibətlərin qurulması kursunu möhkəmləndirdi. Azərbaycan üçün bu, ölkənin onilliklərdir mübarizə apardığı bir reallığın siyasi təsdiqini ifadə edir: Qarabağın suverenliyi məsələsi artıq beynəlxalq danışıqların mövzusu deyil.

Eyni dərəcədə vacib bir nəticə tamamilə yeni bir nəqliyyat ölçüsünün ortaya çıxması oldu. Vaşinqton razılaşması bölgədə yeni nəqliyyat əlaqələrinin yaradılmasını asanlaşdırmaq və Ermənistan vasitəsilə Azərbaycanla Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında əlaqələri təmin etmək məqsədi daşıyan TRIPP (Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu) layihəsinin həyata keçirilməsinə yol açdı. Beləliklə, keçmiş münaqişə zonası tədricən potensial iqtisadi əlaqə məkanına çevrilir.

Davam edən dəyişikliklərin ən dərin paradokslarından biri də buradadır. Cəmi bir neçə il əvvəl Cənubi Qafqaz əsasən dondurulmuş münaqişə, bağlı sərhədlər və rəqabət aparan ərazi iddiaları bölgəsi kimi qəbul edilirdi. Bu gün nəqliyyat, enerji, ticarət və logistika getdikcə daha çox mərkəzi yer tutur. Münaqişə coğrafiyası tədricən kommunikasiya coğrafiyasına yol verir.

Bu transformasiya Azərbaycanın ABŞ-la münasibətlərinə də təsir göstərib. Azadlığa Dəstək Aktının 907-ci maddəsinin onilliklər ərzində Amerikanın Bakıya qarşı siyasətinin simvolu olaraq qalmasından sonra Vaşinqton onun dayandırılmasını daha da uzatmaq üçün hərəkətə keçib. Eyni zamanda, Azərbaycan və ABŞ Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması da daxil olmaqla yeni strateji gündəm formalaşdırmağa başlayıblar. Beləliklə, iki ölkə arasındakı münasibətlər getdikcə əvvəlki qarşıdurma məntiqindən uzunmüddətli əməkdaşlığa doğru dəyişir.

Bunun səbəbi də aydındır: Azərbaycanın regional arxitekturadakı əhəmiyyəti uzun müddətdir ki, Qarabağ nizamlanmasının özü ilə məhdudlaşıb. Ölkə Avropanı Xəzər regionu, Mərkəzi Asiya və daha geniş Şərqlə birləşdirən əsas nəqliyyat və enerji yollarının kəsişməsində yerləşir. Buna görə də, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası eyni zamanda, onun xarici siyasət seçimlərini dəyişdirərək, Bakının müstəqil regional mərkəz kimi əhəmiyyətini gücləndirib.

Bu fonda Ermənistandakı daxili vəziyyət xüsusi diqqətəlayiqdir. Paşinyanın 2026-cı il parlament seçkilərindəki qələbəsi ona qonşuları ilə münasibətlərin normallaşdırılması kursunu davam etdirmək üçün yeni siyasi mandat verdi. Lakin bu mandat bütün Ermənistan cəmiyyəti tərəfindən əvvəlki Qarabağ gündəliyindən imtina etmək üçün qeyd-şərtsiz razılıq kimi qəbul edilə bilməz. Əksinə, prosesin ən çətin hissəsi indi başlayır: cəmiyyəti revanşist gözləntilərindən imtina etməyin milli məğlubiyyət deyil, ölkənin uzun müddətdir davam edən geosiyasi təcridindən çıxması üçün zəruri şərt olduğuna inandırmaq.

Bu mənada, Ermənistan artıq təxirə salına bilməyən bir seçimlə üzləşir. İrəvan ya keçmişdən daxili siyasi mübarizə üçün bir vasitə kimi istifadə etməyə çalışa bilər, ya da münaqişənin sonunu öz inkişafı üçün başlanğıc nöqtəsinə çevirə bilər. Lakin başa düşmək vacibdir: 2020-ci ildən əvvəl siyasi vəziyyətə qayıtmaq artıq mümkün deyil. Nəinki güc balansı dəyişib, həm də regional siyasətin çox fundamental şərtləri dəyişib.

Məhz buna görə də bu gün qisas söhbətləri əsasən daxili siyasi əhəmiyyət kəsb edir. Bundan cəmiyyətin müəyyən bir hissəsini səfərbər etmək, mövcud hökumətə hücum etmək və ya onun kursunu dəyişdirməyə cəhd etmək üçün istifadə etmək olar, lakin əvvəlki geosiyasi reallığı bərpa etmək mümkünsüzdür. Onilliklər boyu bütün Cənubi Qafqazın gələcəyini müəyyən etmək üçün istifadə edilən Qarabağ xəritəsi artıq regionun əvvəlki qaydalarını diktə etmək üçün bir vasitə deyil.

Bu, Vaşinqton sammitinin ildönümü ilə bağlı əsas sualı ortaya qoyur: dönüş nöqtəsi nə dərəcədə dönməzdir? Siyasi baxımdan cavab artıq aydındır. "Qarabağ Ermənistandır" formulu keçmişdə qalıb və onun yerinə Ermənistan rəhbərliyi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və dövlətlərarası sülhün bərqərar olması zərurətini tanımağa məcburdur. Lakin bu prosesin son dərəcə dönməzliyini təmin etmək üçün hüquqi təminatlar, əldə edilmiş razılaşmaların praktiki həyata keçirilməsi və gələcək ərazi iddiaları üçün məkanı qorumaq cəhdlərindən imtina etmək lazımdır.

Məhz buna görə də Azərbaycan bu gün deklarativ eyforiyada maraqlı deyil. Bakı ərazi bütövlüyünü bərpa edib və regional balansı kökündən dəyişdirib, lakin davamlı sülh sadəcə qələbəni etiraf etməkdən daha çox şey tələb edir. Bu nəticələrin beynəlxalq hüquqda təmin edilməsi və yeni müharibəni təkcə siyasi deyil, həm də iqtisadi cəhətdən mənasız edəcək regional əlaqələr sistemi yaradılması tələb olunur.

Bu kontekstdə Vaşinqton sammitinin əhəmiyyəti tək bir ildönümündən daha genişdir. Zirvə görüşü münaqişə dövründən yeni regional memarlıq dövrünə unikal keçid nöqtəsinə çevrildi. Azərbaycan üçün bu memarlıq bərpa olunmuş suverenlik, ərazi bütövlüyü, nəqliyyat əlaqəsi və genişləndirilmiş beynəlxalq tərəfdaşlıq ətrafında qurulub. Ermənistan üçün isə əvvəlki modeldən nəhayət imtina etmək və dəyişmiş güc balansına uyğunlaşmaq zərurəti ətrafında qurulub. Bütün Cənubi Qafqaz üçün isə bu, onilliklər ərzində ilk dəfə olaraq münaqişələr arasında müvəqqəti fasilədən sülhü dəyişdirmək imkanı ətrafında qurulub, iqtisadi və siyasi inkişaf üçün təməl yaradıb.

Buna görə də, Vaşinqton sammitindən keçən il təqvim tarixindən daha çox şeydir. Bu, bölgənin cəmi yeddi il əvvəl "Qarabağ Ermənistandır, nöqtə" ifadəsi ilə səslənən reallıqdan nə qədər uzaqlaşdığının göstəricisidir. Bu gün bu formula sona çatmış bir dövrün tarixi sübutu olaraq qalır.

Yeni dövr fərqli bir dil tələb edir - suverenlik, beynəlxalq hüquq, sərhədlərin qarşılıqlı tanınması, ünsiyyət və praqmatik əməkdaşlıq dili. Bakı üçün bu keçidin sadəcə deklarativ deyil, həm də qəti və hüquqi cəhətdən məcburi olması vacibdir. Məhz bu, ötən ilin əsas dərsidir: Cənubi Qafqazda sülh köhnə illüziyaların qorunması ilə deyil, yeni reallığın tanınması ilə mümkün olur.

Əgər Vaşinqton sammiti həqiqətən də yeni bir fəslin başlanğıcını qeyd etməkdirsə, onda bu fəsil ərazi münaqişəsi ətrafında deyil, onun son həlli ətrafında yazılmalıdır. Keçmişə qayıtmaq mümkün deyil - yeganə sual siyasi bəyannamələrin nə qədər tez yekun hüquqi qərarlara və davamlı regional əməkdaşlıq sisteminə çevriləcəyidir.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov