ABŞ Prezidenti Co Bayden Rusiya lideri Vladimir Putinin Ukrayna ilə gərginliyi daha da artırmasının və dünya ictimaiyyətinin qorxduğu addımlar atmasının qarşısını almaq üçün bir sıra təşəbbüslər hazırlayır. Ağ Ev rəhbəri bu barədə dekabrın 3-də jurnalistlərin suallarını cavablandırarkən açıqlama verib.
Bayden deyib ki, ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken və ABŞ Prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Ceyk Sallivan Rusiya qoşunlarının Ukrayna ilə sərhəddə cəmləşməsi fonunda artan gərginliklə əlaqədar avropalı və ukraynalı tərəfdaşlarla sıx əlaqə saxlayırlar: “Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin öz hərəkətlərində daha da irəli getməsinin qarşısını almaq üçün ən əhatəli və məqsədəuyğun olacağına inandığım bir sıra addımlar hazırlayıram”.
“Washington Post” qəzeti Amerika kəşfiyyatının sızdırılmış sənədinə istinadən yazır ki, Rusiya Ukraynaya qarşı 175 min əsgərin iştirak edəcəyi hücuma hazırlaşır. Sənədə əsasən, Rusiya ordusu 2022-ci ilin əvvəlində müxtəlif istiqamətlərdən Ukraynaya qarşı hücuma keçəcək.
Bundan başqa, sənəddə Rusiya kontingentinin yerləşdirilməsi ilə bağlı məlumatlar var. Qəzet yazır ki, Rusiya müasir artilleriya qurğuları ilə yanaşı, sərhəd yaxınlığında 50 taktiki birlik yerləşdirib.
Kiyev iddia edir ki, Rusiya sərhəd yaxınlığında 94 min hərbçi yerləşdirib, halbuki Amerika kəşfiyyatının məlumatına görə, hazırda batalyon-taktiki qruplaşmada Rusiya qüvvələrinin ümumi sayı təxminən 70 min nəfərdir. Və yaxın gələcəkdə hərbi kontingentin sayı 175 minə çatdırılacaq.
Sənəddə deyilir ki, Rusiya qarşı tərəfi Kremlin həqiqi məqsədləri barədə çaşdırmaq üçün Ukrayna ilə sərhəddə fasiləsiz yerdəyişmələr həyata keçirir. Sənəddə əsas diqqət Rusiyanın Ukrayna ilə sərhəddə hərbi təlimlər keçirmək bəhanəsi ilə hərbi gücünü artırmaqla bağlı əvvəlki təşəbbüslərinə yönəlib.
“Washington Post”un yazdığına görə, ABŞ kəşfiyyat rəsmiləri və analitikləri hesab edirlər ki, 2014-cü ildən fərqli olaraq bu dəfə Rusiya daha geniş işğala hazırlaşır. Onlar hesab edirlər ki, Rusiya Ukrayna qoşunlarını bir neçə cəbhədə döyüşməyə məcbur edəcək ki, bu da böyük əraziləri işğal etməkdənsə, Kiyevin tez təslim olmasına yönəlib. Hərbi analitiklərin fikrincə, Rusiya 2008-ci ildə Gürcüstana qarşı müharibə zamanı analoji strategiyadan istifadə edib.
Bundan əlavə, Amerika kəşfiyyatının məlumatına görə, paralel olaraq, Rusiya NATO və Ukraynaya qarşı təbliğat müharibəsini gücləndirib.
ABŞ Prezidenti Co Baydenin sözlərinə görə, Vaşinqtonda Rusiyanın Ukrayna ilə sərhəddəki hərəkətləri barədə çoxdan məlumat var və yaxın gələcəkdə bu məsələni Vladimir Putinlə planlaşdırılan sammitdə müzakirə etməyi düşünür. Öz növbəsində Vladimir Putin deyir ki, NATO infrastrukturunun Rusiya sərhədlərinə yaxınlaşması və Ukraynaya xarici silahların yerləşdirilməsi Rusiya üçün “qırmızı xətt”dir və onların ölkəsinin təhlükəsizliyinə təhlükə yaradır.
Bu gün hər kəsi narahat edən Ukrayna sərhədləri yaxınlığındakı hərəkətləri ilə Moskva həqiqətən nəyə nail olmağa çalışır? Doğrudanmı müharibəyə başlamaq istəyir?
Və Amerikanın Putinni bu addımı atmasına mane ola biləcək alətləri varmı? Güman ki, Bayden Rusiya rəhbərliyinə qarşı bir sıra daha sərt sanksiyaları nəzərdən keçirdiyinə işarə verir.
AYNA-nın suallarını tanınmış ekspertlər cavablandırıblar.
Amerikalı tarixçi, publisist, bu yaxınlarda nəşr olunmuş “Qırmızı terrordan mafiya dövlətinə: Rusiya xüsusi xidmət orqanları dünya hökmranlığı uğrunda mübarizədə. 1917-2036” kitabının müəllifi. (Kiyev, Naş Format, 2021, Vladimir Popov ilə həmmüəllif) Yuri Felştinski:
“Putin bir anda bir neçə problemi həll edir, bəzilərini isə qeyd etmək lazımdır ki, özü üçün itirmək riski olmadan qazanmaq istəyir. Əvvəla, 2008-ci ildən, hətta 2014-cü ildən, Rusiya Krım yarımadasını Ukraynadan ələ keçirib, Donbasda müharibəyə başladıqdan sonra, Putin və Rusiyanı idarə edən xunta 1933-1939-cu illərdə Avropada Hitler tərəfindən yaradılmış vəziyyətə bənzər müharibəöncəsi situasiyada yaşayır. Putin hərbi baxımdan Hitlerin blitskrieg taktikasını təqlid etməyə çalışır, təbliğatda isə alman millətinin (Putinin timsalında xüsusi “rus geni” olan rus xalqının) başqa xalqlardan üstünlüyü mövzusunu Hitlerdən götürür, ərazi baxımından etnik almanların bir dövlət daxilində birləşməsinə (Putin misalında “rus dünyası”nın yaradılması və əhalinin rusdilli qruplarının bir dövlət daxilində birləşməsi) nail olmaq istəyir.
1930-cu illərdə Avropada Hitlerdən başqa heç kim qonşu Avropa dövləti ilə hərbi münaqişəyə başlamağa hazır deyildi. Müasir Avropada Putindən başqa heç kim qonşuları ilə müharibəyə başlamağa hazır deyil. 1930-cu illərdə Avropa Avstriya və Çexoslovakiyanı Hitlerə verməyə hazır idi, lakin işğalçı ilə hərbi qarşıdurmaya başlamağa cəsarət etmirdi. Bugünkü Avropa və ABŞ-ın Putinə Gürcüstanın, Krımın və Donbassın bir hissəsini verməyə hazır olduqları ortaya çıxdı (baxmayaraq ki, bu işğallar tanınmamış qalır). Qərb demokratiyaları Putinə daha nə verməyə hazırdır?
Putin bu sualın cavabını tapmağa çalışır. Ancaq hələlik o, bütün dünyanı şübhə altında saxlayır. O, Ukraynadakı hərbi münaqişənin sönməsinə imkan vermir. Ukraynada hərbi münaqişənin olması Putinə, ilk növbədə, Ukraynada siyasi və iqtisadi vəziyyəti maksimum dərəcədə pozmaq, ikincisi, beləliklə, Ukraynanın labüd (onun fikrincə) NATO-ya daxil olmasının qarşısını almaq üçün lazımdır. NATO ərazi münaqişəsi həll olunmamış ölkələri qəbul etmədiyinə görə Gürcüstan və Ukraynaya hərbi müdaxilələr ən azı qeyri-müəyyən müddətə bu iki dövlətin NATO-ya daxil olması məsələsini təxirə salır. Əslində, bu məsələnin formal tərəfini deyil, faktiki tərəfini nəzərə alsaq, Gürcüstan və Ukraynanın NATO-ya üzv olmayacağına artıq Putinin zəmanəti var. Və Ukrayna ilə sərhəddə rus qoşunlarının cəmləşməsinə NATO-nun genişlənməsinin qarşısını almaq üçün qabaqlayıcı hücumla haqq qazandırmaq həyasız riyakarlıq və bayağı şantajdır.
Putin həqiqətənmi müharibəyə başlamaq istəyir? Bu, ən vacib sual və ən böyük sirdir. Artıq qeyd etdiyim kimi, Rusiya xunta tərəfindən idarə olunur, yəni heç kim tərəfindən qanuni olaraq seçilməmiş (çünki bütün son seçkilər, o cümlədən prezident seçkiləri Rusiyada qanuni sayıla bilməz) qeyri-müəyyən müddətə hakimiyyətdə qalacaq dövlət təhlükəsizliyinin yüksək vəzifəli zabitlərindən ibarət bir qrup şəxs tərəfindən idarə olunur.
Krımın ələ keçirilməsindən sonra Putin təbliğat xarakterli sənədli filmdəki müsahibəsində deyib ki, Krımı işğal etmək qərarını 5 nəfər verib. Bu, Rusiyanın hökumət və parlamentlə məsləhətləşmədən (tamamilə Putinə tabe olan) gizli şəkildə ən mühüm dövlət qərarlarını qəbul edən xunta tərəfindən idarə olunduğunun daha bir göstəricisidir. Bu səbəbdən, təəssüf ki, biz Putin və onun tərəfdaşlarının Ukrayna ilə bağlı planlarını əvvəlcədən öyrənə bilməyəcəyik.
Təbii ki, Putin siyasi poker də oynayır və blef də bu oyunun tərkib hissəsidir. Amma bu kart oyununda hər şey blef deyil və Kremlin Ukrayna ilə bağlı nə qədər uzağa gedə biləcəyini demək obyektiv olaraq çətindir. Belə çıxa bilər ki, Putinin özü də bu sualın cavabını hələ bilmir.
2014-cü ildə Putin Krımın və Donbassın ələ keçirilməsində dayandı, rus qoşunları itkilər verməyə başladı və o zamanlar "Novorossiya" adlandırılması planlaşdırılan əraziləri ələ keçirmək üçün əməliyyat məkanına və blitskriegə nail olmaq fürsətini əldən verdi. Əfqanıstan nümunəsi və Boris Yeltsinin hakimiyyətdən getdiyi tarixi kimi bu ilin dekabrın 31-də başlaya biləcək 2022-ci il hərbi kampaniyası ən azı 2014-cü ilin yarımçıq qalmış planlarını həyata keçirməyə çalışacaq.
Bununla belə, Putinin Ukraynanın müstəqil dövlət kimi mövcud olmağa haqqının olmaması ilə bağlı dəfələrlə bəyanatlar verməsini və bu yaxınlarda Putini razı salmağa çalışan Vladislav Surkovun Rusiya Federasiyasının ərazisinin genişlənəcəyi ilə bağlı bəyanatını nəzərə alsaq, belə çıxa bilər ki, Ukrayna sərhədinin gücünü yoxlamaqla başlayan hərbi əməliyyatlar müqavimətin olmaması şəraitində əsl böyük müharibəyə çevriləcək. Bu, Ukrayna qoşunları müharibənin ilkin mərhələsində Rusiya qoşunlarının birinci eşelonunun hücumunun qarşısını ala bilməsə, baş verəcək.
Amerikanın Putini bu addımı atmaqdan çəkindirmək üçün alətləri varmı? Bu sualın qısa cavabı – xeyr! Ona görə yox ki, Amerika, NATO və Avropa İttifaqı güclü hərbi və iqtisadi gücü təmsil etmir, NATO 2014-cü ildən bəri Putin və Rusiya hökuməti ilə bağlı strateji hədəflərini dəyişməyib. NATO Rusiyanın 2008-ci ildə Gürcüstana müdaxiləsini sadəcə olaraq “görmədi” və bu, Putinə növbəti aqressiv addımlar üçün kart-blanş verdi ki, bu da Rusiyanın Ukraynanı işğal etməsinə səbəb oldu. Ukraynanın işğalı “diqqət çəkdi”, lakin Rusiya rəhbərliyinə və Rusiyaya qarşı elan edilən sanksiyalar sırf taktiki xarakter daşıyır və Putin rejimi ilə bağlı NATO və Avropa İttifaqının strateji planlarında dəyişiklikdən xəbər vermirdi.
Putin bunu anladı, ilk olaraq 2016-cı il seçkilərində Trampın qələbəsi ilə başa çatan ABŞ-da prezident seçkilərinə Donald Trampın tərəfində müdaxilə edərək, NATO və Avropa İttifaqının dağılması ilə Ukrayna problemini həll etməyə çalışdı. Amma Trampın Ağ Evə gəlişi NATO-nun dağılmasına və Amerika tərəfindən Rusiyanın Ukraynanı işğal etmək hüququnun tanınmasına səbəb olmadığından, Putin 2014-cü ilin hərbi planlarına qayıtdı.
Təbii ki, 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı müharibəyə başlamaq 2014-cü ildəkindən daha risklidir. 2014-cü ildə Ukraynanın nə hökuməti, nə ordusu, nə də müttəfiqləri var idi. Ukraynalıların özləri isə ən azı Rusiyadan hərbi əməliyyatların başlayacağını gözləmirdilər. Bu gün Putin Rusiyası ilə 7 illik müharibədə artıq 14 min insan itirmiş dövlətlə qarşı-qarşıyadır. Bütün bu illər ərzində Qərbdən hərbi və maliyyə yardımı aldı, Avropa İttifaqı və ABŞ ilə müttəfiqlik münasibətlərini bərpa etdi.
Ukrayna ordusunun bu gün kifayət qədər güclü olub-olmadığını və Ukraynanın Qərb müttəfiqlərinə bəslədiyi ümidlərin doğru olub-olmadığını tezliklə görəcəyik. Lakin Moskvanı geri çəkilməyə yalnız o qədər ciddi sanksiyalar vadar edə bilər ki, onlar uğursuzluğa düçar olsunlar, NATO-nun Ukraynanın müstəqilliyinin müdafiəsi kampaniyasında hərbi iştirakla davam etdirməsini təmin etsin. Putinin Ukraynaya qarşı müharibəyə başlamağa hazır olub-olmaması sualı eyni dərəcədə vacib olan başqa bir suala dayanır: NATO Ukraynanı müdafiə etməyə hazırdırmı və əgər belədirsə, tam olaraq necə?”.
Azərbaycanlı politoloq, keçmiş diplomat, Qərbi Kaspi Universitetinin professoru Fikrət Sadıxov:
“Vəziyyət ağırdır, gərgindir, amma kritik deyil. Tərəflərin hər birinin öz arqumentləri var və son həqiqət olduğuna iddia edirlər. Qarşılıqlı tənqidlər axını çətin ki, konkret nəticəyə gətirib çıxarsın. Rusiya NATO-nu sərhədlərinə yaxınlaşmaqda ittiham edir, NATO, təbii ki, Ukraynanı və onun ərazi bütövlüyünü müdafiə etməyə hazırdır, çünki bu, görünür, Rusiya Federasiyasının keçə biləcəyi və Brüsselin fikrincə, qəbuledilməz olduğu qırmızı xəttdir.
Bütün bunların Rusiya ilə NATO qoşunları arasında genişmiqyaslı toqquşma ilə nəticələnə biləcəyinə inanmaqda çətinlik çəkirəm. Qoşunların cəmləşməsi, təbii ki, həm bir tərəfdən, həm də digər tərəfdən ciddi narahatlıq doğurur, lakin dekabrın 7-si axşam Putin ilə Bayden arasında video formatda görüş keçirilməsi perspektivi var. Hesab edirəm ki, Ukrayna ilə bağlı vəziyyətin müzakirəsi prosesində məhz bu suallar əsas müzakirə predmetinə çevriləcək. Və hətta tam və yekun kompromis əldə olunmasa belə, tərəflər bu regionda Rusiya ilə NATO arasında gərginliyin aradan qaldırılması ilə bağlı hansısa şifahi razılığa gələ bilər”.
