Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan ilə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında keçirilən telefon danışığında TRIPP layihəsinin icrasının yaxın vaxtlarda başlanmasına dair qarşılıqlı hazırlığın təsdiqlənməsi Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi reallıqlar baxımından mühüm siyasi mesajdır.
İlk baxışda bu razılaşma nəqliyyat və kommunikasiya infrastrukturu layihəsi təsiri bağışlasa da, onun mahiyyəti yalnız iqtisadi və logistika məsələləri ilə məhdudlaşmır. TRIPP təşəbbüsü ABŞ-nin regionda siyasi, iqtisadi və strateji iştirakının institusionallaşması baxımından daha geniş əhəmiyyət daşıyır.
Layihənin Ermənistan ərazisindən keçməsi və eyni zamanda ABŞ-ın prosesdə xüsusi rol əldə etməsi regionun ən mühüm geosiyasi məsələlərindən birinə - Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək nəqliyyat əlaqəsinin formalaşdırılmasına yeni çərçivə gətirir. Bu baxımdan TRIPP yalnız yeni nəqliyyat xəttinin yaradılması deyil, Cənubi Qafqazın regional kommunikasiya sisteminin yenidən qurulması cəhdi kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Ermənistan üçün layihə ölkənin regional tranzit imkanlarının genişləndirilməsi və uzun müddət davam edən iqtisadi təcridin müəyyən qədər aradan qaldırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycan üçün isə əsas məsələ Naxçıvanla maneəsiz və etibarlı quru əlaqəsinin təmin edilməsidir.
Layihənin digər mühüm tərəfi ABŞ-ın prosesdə birbaşa iştirakıdır. Vaşinqtonun TRIPP-in həyata keçirilməsində fəal rol alması ABŞ-ın Cənubi Qafqaz siyasətində daha nəzərəçarpan mövqe tutmaq niyyətindən xəbər verə bilər. Əgər layihə praktiki mərhələyə keçərsə, ABŞ yalnız Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin siyasi tənzimlənməsində vasitəçi və ya təşviqedici tərəf kimi deyil, həm də regionun nəqliyyat və iqtisadi infrastrukturu ilə bağlı prosesin iştirakçısı kimi çıxış etmiş olacaq. Bu isə Cənubi Qafqazda xarici güclərin təsir mexanizmlərinin dəyişməsi baxımından əhəmiyyətli nəticələr yaradacaq.
TRIPP-in siyasi əhəmiyyətini artıran digər amil onun Ermənistan və Azərbaycan arasında əldə edilmiş sülh razılaşmaları ilə paralel şəkildə gündəmə gəlməsidir. Paşinyanın Trampa təşəkkür edərkən ABŞ prezidentinin şəxsi səylərini sülhün əldə olunmasında həlledici faktor kimi təqdim etməsi Vaşinqtonun regiondakı diplomatik rolunun Ermənistan tərəfindən yüksək qiymətləndirildiyini göstərir. Eyni zamanda, tərəflərin razılaşmaların “real sülhə” gətirib çıxardığını vurğulaması göstərir ki, siyasi dialoq artıq yalnız münaqişənin başa çatdırılması məsələsi ilə məhdudlaşmır; diqqət tədricən sülhün institusional və iqtisadi əsaslarının formalaşdırılmasına yönəlir.
Bu kontekstdə nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması sülh prosesinin davamlılığı üçün mühüm amilə çevrilə bilər. Çünki siyasi razılaşmaların uzunmüddətli xarakter alması üçün tərəflər arasında iqtisadi və logistika əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi vacibdir. Azərbaycan ilə Naxçıvan arasında yeni nəqliyyat bağlantısının yaradılması yalnız Azərbaycanın daxili kommunikasiya imkanlarını genişləndirməyəcək, eyni zamanda Türkiyə, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya arasında daha geniş nəqliyyat əlaqələrinin formalaşmasına şərait yarada bilər. Bu isə Cənubi Qafqazın Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutlarında rolunun artmasına səbəb ola bilər.
Bununla belə, TRIPP layihəsinin reallaşdırılması bir sıra geosiyasi suallar da doğurur. Ermənistan ərazisindən keçən marşrutun idarə olunması, təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və müxtəlif tərəflərin prosesdəki rolunun müəyyənləşdirilməsi layihənin praktiki mərhələsində əsas müzakirə mövzularından biridir. Xüsusilə ABŞ-ın layihədə fəal iştirakının Rusiya və digər regional aktorların mövqeyinə necə təsir göstərəcəyi mühüm məsələ olaraq qalır. Çünki Cənubi Qafqazda nəqliyyat infrastrukturu yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda strateji və geosiyasi əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan TRIPP layihəsinin uğuru onun yalnız tikintisinin başlanması ilə deyil, bütün tərəflərin maraqlarının balanslaşdırılması ilə müəyyən olunacaq. Ermənistan layihəni öz suverenliyi və ərazi yurisdiksiyası çərçivəsində həyata keçirməyə çalışarkən, Azərbaycan üçün əsas prioritet Naxçıvanla etibarlı və səmərəli bağlantının təmin edilməsidir. ABŞ isə layihə vasitəsilə həm sülh prosesinin iqtisadi dayaqlarını möhkəmləndirməyə, həm də Cənubi Qafqazda strateji iştirakını artırmağa çalışır.
Beləliklə, Paşinyan və Tramp arasında TRIPP layihəsinin tikintisinə yaxın zamanda başlanmasına dair razılığın təsdiqlənməsi Cənubi Qafqazda sülh prosesinin yeni mərhələyə keçməsi baxımından əhəmiyyətli hadisədir. Layihənin reallaşması regionu yalnız yeni nəqliyyat imkanları ilə təmin etməklə kifayətlənməyərək, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin iqtisadi əsaslarını da dəyişdirə bilər. Bununla yanaşı, TRIPP-in həyata keçirilməsi Cənubi Qafqazda ABŞ-ın artan rolunu, regional güc balansındakı mümkün dəyişiklikləri və nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin geosiyasi alətə çevrilməsini gündəmə gətirir. Buna görə də layihənin gələcək inkişafını yalnız infrastruktur təşəbbüsü kimi deyil, Cənubi Qafqazın yeni siyasi və geoiqtisadi arxitekturasının formalaşmasının mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur.
Yusif Nəzərli - sherg.az
