Onilliklər boyu təkcə iqtisadi maraqlarla deyil, həm də strateji tərəfdaşlıqla bağlı olan iki ölkə arasındakı sərhəddə yük maşınları həftələrlə boş dayandıqda və diplomatik müraciətlər problemə diqqəti cəlb etməyin yeganə yoluna çevrildikdə, artıq məsələ yalnız gömrük rəsmiləşdirilməsindəki texniki çətinliklərla bağlı deyil. Bu gün Cənubi Qafqazın əsas tranzit yollarından birinin diplomatik və iqtisadi müzakirələrin mərkəzinə çevrildiyi Gürcüstan-Azərbaycan sərhədində vəziyyət məhz belədir.
Avqustun 5-də Azərbaycanın Tiflisdəki səfirliyi Gürcüstan Xarici İşlər Nazirliyinə sərhəd-keçid məntəqələrində Azərbaycan nömrə nişanlı yük maşınlarının çoxsaylı gecikmələri ilə bağlı rəsmi nota göndərib. Buna cavab olaraq Gürcüstan Xarici İşlər Nazirliyi məlumatın səlahiyyətli orqanlara göndərildiyini və müəyyən edilmiş pozuntularla bağlı qanuni yoxlamalar apardığını bildirib. Lakin bu açıqlama əsas suala cavab verməyib: niyə onlarla daşıyıcı bir neçə həftədir gömrük rəsmiləşdirilməsini başa çatdıra bilmir və bəzi hallarda onların nəqliyyat vasitələri yoxlamaların səbəbləri və ya başa çatma tarixləri rəsmi izahat olmadan saxlanılır. Bakının diplomatik kanallar vasitəsilə müraciət etməsi problemin gömrük xidmətləri arasında adi iş münasibətlərindən kənara çıxdığını göstərir.
Lakin mövcud vəziyyət heç də sadə deyil. Ötən ilin noyabr ayında Avropaya tütün məhsulları da daxil olmaqla müxtəlif mallar çatdıran Azərbaycan daşıyıcıları Gürcüstan gömrük məntəqələrində uzun gecikmələrlə qarşılaşdılar. Bəzi nəqliyyat vasitələri iyirmi gündən çox saxlanıldı. Sürücülər aydın izahatların olmamasından, icazə üçün uzun gözləmələrdən və Azərbaycan və Gürcüstan nəqliyyat vasitələrinə fərqli münasibətdən şikayətləndilər. Diplomatik müdaxilədən sonra böhran həll edildi, lakin bir ildən az müddət sonra təkrarlanan oxşar vəziyyət bunun artıq təsadüfi bir hadisə deyil, mümkün sistemli bir problem olduğunu göstərir.
Rəsmi Tiflis nəzarətin artırılmasını qanuna riayət etmək və mövcud beynəlxalq sanksiyalar rejimləri çərçivəsində malların qanunsuz daşınmasının qarşısını almaq zərurəti ilə izah edir. Bu təcrübə qeyri-adi deyil, çünki son illərdə bir çox tranzit ölkələri beynəlxalq yük daşımaları üzərində nəzarəti əhəmiyyətli dərəcədə gücləndiriblər. Lakin müəyyən edilmiş pozuntuların mahiyyəti və bu qədər uzun gecikmələrin səbəbləri barədə kifayət qədər ictimaiyyətin məlumatlandırılmaması qaçılmaz olaraq baş verənlər barədə müxtəlif nəzəriyyələrə səbəb olur.
Ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də yaranan çətinliklərlə Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlı intensivləşmiş danışıqlar arasındakı əlaqədir. Əgər tam şəkildə həyata keçirilərsə, bu marşrut Cənubi Qafqazın nəqliyyat arxitekturasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan, Türkiyə və daha sonra Avropa bazarları arasında birbaşa əlaqələri təmin edə bilər. Bu halda, ənənəvi olaraq Gürcüstandan keçən yük daşımalarının bir hissəsi potensial olaraq alternativ marşruta yönləndirilə bilər.
Əlbəttə ki, mövcud gecikmələrin Zəngəzur dəhlizi müzakirələri ilə əlaqəli olduğuna dair birbaşa dəlil yoxdur. Lakin vaxt siyasi müşahidəçilər və nəqliyyat bazarı iştirakçıları arasında aktiv müzakirə mövzusuna çevrilib. Buna görə də, mövcud vəziyyət getdikcə təkcə gömrük administrasiyası prizmasından deyil, həm də regional nəqliyyat marşrutları arasında daha geniş rəqabət proseslərinin əks olunması kimi nəzərdən keçirilir.
Daşıyıcıların öz ifadələri də müəyyən qənaətə gəlməyə imkan verir. Bir sıra sürücünün sözlərinə görə, Gürcüstan hökumətinin ayrı-ayrı rəsmiləri onlara Zəngəzur dəhlizi yenidən açıldıqdan sonra gələcəkdə oradan istifadə etməyi məsləhət görüblər. Digərləri isə kifayət qədər izahat vermədən çoxsaylı əlavə yoxlamalar, cərimələr və nəqliyyat vasitələrinin geri qaytarılması barədə məlumat verirlər. Bu cür iddialar ehtiyatlılıq və müstəqil yoxlama tələb edir, lakin onların geniş yayılmış təbiəti yol nəqliyyatı bazarının iştirakçıları arasında yüksək səviyyədə narazılığın olduğunu göstərir.
Məsələnin iqtisadi aspekti də nəzərə alınmalıdır. Uzun illərdir ki, Gürcüstan regionun ən vacib tranzit ölkələrindən biri olaraq qalıb və Azərbaycan ixracının, beynəlxalq yüklərin və enerji layihələrinin əhəmiyyətli həcmlərini idarə edir. Xəzər regionunu Qara dəniz, Türkiyə və Avropa bazarları ilə birləşdirən strateji nəqliyyat və enerji əlaqələri Gürcüstan ərazisindən keçir. Bu marşrutda uzun müddət davam edən hər hansı bir pozuntu qaçılmaz olaraq təkcə daşıyıcılara deyil, həm də bütün Orta Dəhlizin etibarlı beynəlxalq nəqliyyat marşrutu kimi nüfuzuna təsir göstərir.
Gürcüstan Xarici İşlər Nazirliyinin cavabı onun milli qanunvericilik çərçivəsində hərəkət etməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir, lakin vəziyyətin həlli və ya gələcəkdə oxşar hadisələrin qarşısının necə alınacağı məsələsinə dair konkret bir müddət təqdim etmir. Azərbaycan da öz növbəsində strateji tərəfdaşlar arasında dövlətlərarası münasibətlər təcrübəsinə uyğun olaraq vətəndaşlarının və bizneslərinin maraqlarını qorumaq üçün diplomatik mexanizmlərdən ardıcıl olaraq istifadə edir.
Nəticə etibarilə, mövcud böhran iki gömrük xidməti arasındakı mübahisədən daha geniş yayılıb. Bu, dövlətlər arasında etimad məsələlərinə, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının dayanıqlılığına və sürətlə dəyişən geoiqtisadi mühitdə bütün regionun rəqabət qabiliyyətinə təsir göstərir. Prosedurların proqnozlaşdırılması, qərar qəbuletmənin şəffaflığı və bütün bazar iştirakçıları üçün vahid qaydalara riayət edilməsi bu gün istənilən tranzit dəhlizinin cəlbediciliyinin əsas amillərinə çevrilir.
Əgər gecikmələrin səbəbi sırf qanuna uyğunluqdursa, gecikmələrin səbəblərinin tam şəffaf izahı gərginliyin azaldılmasına və tərəfdaşlar arasında etimadın qurulmasına kömək edərdi. Lakin problem regional logistikanın gələcəyi ilə bağlı daha dərin geosiyasi narahatlıqlardan qaynaqlanırsa, bunun inzibati məhdudiyyətlər vasitəsilə həll edilməsi ehtimalı azdır. Nəqliyyat marşrutları arasında artan rəqabət mühitində uzunmüddətli üstünlüklər ilk növbədə infrastrukturun keyfiyyəti, sərhəd keçidlərinin sürəti və beynəlxalq daşıyıcılar üçün qaydaların proqnozlaşdırıla bilməsi ilə müəyyən edilir. Süni maneələr deyil, bu amillər yeni Avrasiya nəqliyyat arxitekturasında hansı marşrutların strateji əhəmiyyətini qoruyub saxlayacağını müəyyən edəcək.
Müəllif: Zaur Nurmamedov
