8 avqust 2026-cı ildə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə telefon zəngi Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin inkişafında simvolik və siyasi baxımdan əhəmiyyətli hadisədir. Telefon danışığının məhz 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilmiş üçtərəfli görüşün ildönümünə təsadüf etməsi bu təması xüsusi məna ilə yükləyir.
Bir il əvvəl Vaşinqtonda Əliyev, Paşinyan və ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə keçirilmiş görüş Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin yeni mərhələyə keçməsinə şərait yaratmışdı. Həmin görüşün yekunları münasibətlərin normallaşdırılması və regionda yeni əməkdaşlıq imkanlarının formalaşdırılması baxımından mühüm dönüş nöqtəsi hesab olunur.
Telefon danışığında əsas diqqətin yalnız siyasi məsələlərə deyil, həm də ötən bir il ərzində əldə edilmiş praktiki nəticələrə yönəldilməsi diqqət çəkir. Bu, sülh prosesinin artıq yalnız diplomatik bəyanatlar səviyyəsində deyil, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri müstəvisində də özünü göstərməyə başladığını nümayiş etdirir. Azərbaycan neft məhsullarının Ermənistana ixracı və tranzit yüklərin Azərbaycan ərazisindən Ermənistana, eləcə də Ermənistandan digər istiqamətlərə daşınması iki ölkə arasında qarşılıqlı iqtisadi asılılığın formalaşması baxımından mühüm nümunələrdir.
Əslində, davamlı sülhün əsas göstəricilərindən biri məhz siyasi razılaşmaların iqtisadi münasibətlərə çevrilməsidir. Çünki iqtisadi əlaqələr genişləndikcə tərəflərin qarşıdurmadan əldə edə biləcəyi fayda azalır, əməkdaşlıqdan əldə etdiyi maraq isə artır. Bu baxımdan Azərbaycan və Ermənistan arasında ticarət və tranzit əlaqələrinin inkişafı gələcəkdə siyasi münasibətlərin daha dayanıqlı xarakter almasına xidmət edə bilər.
Bu prosesdə nəqliyyat kommunikasiyalarının xüsusi əhəmiyyəti var. Telefon danışığında Vaşinqton razılaşmalarına uyğun olaraq TRIPP marşrutunun icrasının ayrıca müzakirə olunması göstərir ki, regionun gələcək siyasi arxitekturası ilə yanaşı, nəqliyyat xəritəsi də dəyişə bilər. TRIPP-in mahiyyəti yalnız Azərbaycanı Naxçıvanla əlaqələndirən nəqliyyat bağlantısından ibarət deyil; onun daha geniş perspektivdə Cənubi Qafqazı Türkiyə, Mərkəzi Asiya və Avropa ilə birləşdirən nəqliyyat və iqtisadi şəbəkənin mühüm hissəsinə çevrilməsi ehtimalı var. ABŞ-ın nüfuzlu analitik mərkəzi olan "Carnegie Endowment" da bu marşrutun Azərbaycan-Naxçıvan bağlantısından daha geniş regional nəqliyyat, enerji, rəqəmsal və kommersiya əlaqələri sisteminin elementi ola biləcəyini vurğulayır.
Burada Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi də xüsusi əhəmiyyət qazanır. Azərbaycan həm Xəzər hövzəsinə, həm Cənubi Qafqaza, həm də Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutlarına çıxış imkanlarına malik ölkə kimi regional bağlantıların inkişafından mühüm strateji və iqtisadi dividendlər əldə edə bilər. Ermənistan üçün isə Azərbaycanla münasibətlərin normallaşması regional kommunikasiya imkanlarının genişlənməsi və iqtisadi əlaqələrin inkişafı baxımından yeni perspektivlər yaradır. Beləliklə, əvvəllər qarşıdurma xətti kimi qəbul edilən coğrafiya tədricən əməkdaşlıq və tranzit məkanına çevrilə bilər.
Digər mühüm məqam ABŞ-ın prosesdəki rolunun tərəflər tərəfindən xüsusi qeyd edilməsidir. 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda keçirilən görüşdə Donald Trampın iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında əldə olunan razılaşmalar ABŞ-ın Cənubi Qafqaz siyasətində daha fəal rol oynamaq niyyətini ortaya qoymuşdu. Bir il sonra tərəflərin məhz ABŞ prezidentinin və Amerika hökumətinin rolunu vurğulaması Vaşinqton formatının sülh prosesində mühüm siyasi platformaya çevrildiyini göstərir.
Bununla belə, sülh prosesinin müsbət istiqamətdə inkişaf etməsi onun bütün problemlərinin artıq həll olunduğu anlamına gəlmir. Sülh sazişinin ilkin paraflanması mühüm siyasi nəticə olsa da, tam hüquqi qüvvəyə malik yekun sənədin imzalanması və ratifikasiya proseslərinin başa çatdırılması ayrı mərhələdir.
Bu baxımdan 8 avqust telefon danışığının əsas mesajını belə ümumiləşdirmək mümkündür: Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində gündəm tədricən münaqişənin idarə olunmasından sülhün praktiki nəticələrinin yaradılmasına doğru dəyişir. Əgər siyasi razılaşmalar iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat bağlantıları və qarşılıqlı ticarətlə möhkəmləndirilərsə, sülh prosesi daha davamlı xarakter ala bilər.
Nəticə etibarilə, Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşmaların birinci ildönümündə baş tutan Əliyev-Paşinyan telefon danışığı Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni siyasi mərhələnin formalaşdığını göstərən mühüm mesajdır. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, sülh artıq yalnız diplomatik məqsəd kimi deyil, iqtisadi əməkdaşlıq, regional bağlantılar və qarşılıqlı maraqlar sistemi kimi təqdim olunur. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ əldə edilmiş siyasi iradənin real mexanizmlərə çevrilməsi, TRIPP marşrutunun reallaşdırılması və iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin daha da genişləndirilməsidir. Bu istiqamətdə irəliləyiş əldə olunarsa, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində uzun illər davam edən qarşıdurma modelinin yerini tədricən əməkdaşlıq modelinin tutması Cənubi Qafqazın bütövlükdə geosiyasi və iqtisadi mənzərəsini dəyişə bilər.
