Gürcüstan hazırda Qərb və Rusiya arasında yeni bir geosiyasi qarşıdurma mərhələsinin mərkəzindədir. Baxmayaraq ki, bu, özbaşına baş verməyib. Kulevi Neft Emalı Zavodunun (NEZ) Avropa İttifaqının (Aİ) 21-ci sanksiya paketinə daxil edilməsi Tiflis üçün ağrılı, tamamilə gözlənilməz bir siqnal idi: 2026-cı ilin əvvəllərində Kulevi limanı və terminalı 20-ci sanksiya paketinin layihəsinə daxil edilmişdi və bu daxiletmə yalnız Gürcüstan hakimiyyəti tərəfindən öhdəliklər götürüldükdən sonra ləğv edildi.
Başqa sözlə, sanksiyalar təzyiqi aylardır artmaqda idi və Brüsselin qərarı gözlənilmədən daha çox təxirə salınmış təhdidin yerinə yetirilməsi idi. Aİ məhdudiyyətlərin rəsmi əsası kimi zavodun Rusiya neftinin emalı və ticarətindəki əsas rolunu qeyd etdi. CREA (Enerji və Təmiz Hava üzrə Tədqiqat Mərkəzi) beyin mərkəzinə görə, zavod 2025-ci ildə istifadəyə verildiyi vaxtdan bəri yalnız Rusiya neftindən istifadə edir və Böyük Britaniya da daxil olmaqla Avropa ölkələrinə əhəmiyyətli miqdarda yanacaq tədarük edir. Bu, bunların təcrid olunmuş şübhələr deyil, sanksiyaların əsasını təşkil edən sənədləşdirilmiş təchizat zənciri olduğunu göstərir.
İctimai sahədə tez-tez qarışıq olan iki fərqli aktiv arasında fərq qoymaq vacibdir. Dövlətə məxsus Azərbaycan holdinq şirkəti SOCAR-a məxsus Kulevi Qara dəniz terminalı 2008-ci ildən fəaliyyət göstərir və Azərbaycan neft məhsullarının, gübrələrin və neft-kimya məhsullarının, eləcə də Qazaxıstan və Türkmənistandan tranzit həcmlərinin daşınmasında ixtisaslaşıb. Bu səbəbdən ekspertlər əvvəllər terminalın sırf logistika obyekti olduğunu və neft istehsal etmədiyini və ya çıxarmadığını, Aİ üçün strateji enerji tərəfdaşı kimi Azərbaycanın sanksiyaların birbaşa hədəfinə çevrilməsinin ehtimalının az olduğunu qeyd etmişdilər. 21-ci paketdəki sanksiyalar, CREA-nın məlumatına görə, Rusiya xam neftindən istifadə edən “Black Sea Petroleum”un yaxınlıarda tikilmiş və 2025-ci ildə açılması planlaşdırılan yeni neft emalı zavodunu hədəf alır. Bu fərq problemin miqyasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirir: risk altında olan bütün Kulevi liman infrastrukturu deyil, konkret NEZ-dir.
NEZ-in miqyası nəhəng deyil, eyni zamanda, cüzi də deyil: sanksiyalar tətbiq edildiyi zaman zavod ildə təxminən 1,2 milyon ton neft emal edirdi və onun tikintisi 150 milyon dollardan çox investisiya cəlb edirdi. Elan edilmiş inkişaf planları, daha yüksək dəyərli neft məhsullarının istehsalına vurğu etməklə, gücün təxminən dördqat artırılmasını - gündə təxminən 90 min barelə qədər artırılmasını nəzərdə tuturdu. Rusiya neftinə güvənməyin iqtisadi əsaslandırılması da başa düşüləndir: 2026-cı ilin əvvəlinə qədər Rusiya nefti Qara dəniz limanlarında bareli 37-40 dollara satılırdı ki, bu da onu “Azeri Light” kimi alternativlərdən xeyli ucuz idi. Buna görə də, ondan imtina etmək təkcə təchizatçının dəyişməsi deyil, həm də emal xərclərinin artması deməkdir.
Avropa Komissiyası ilə danışıqların davam etdirildiyini və altı ay ərzində sanksiyalara yenidən baxılmasını tələb etmək niyyətində olduğunu elan edən Gürcüstanın xarici işlər naziri Maka Boçorişvilinin mövqeyi Tiflisin açılmış fürsət pəncərəsini anladığını əks etdirir. Və bu pəncərə metaforik deyil: Avropa Komissiyasının rəsmi izahatlarına görə, fasilə məhz şirkətin xammal tədarükünü şaxələndirmək və Rusiya neftindən tamamilə imtina etmək üçün vaxtı olması üçün verilib. Bundan sonra Aİ Şurası sanksiyaların son tətbiqinə ehtiyac olduğunu qiymətləndirəcək. Başqa sözlə, qərar qəti deyil, şərtidir və məhz buna görə də Boçorişvilinin Gürcüstanın tərəfdaş kimi xoşməramlı olması barədə açıqlaması bəhanədən daha çox yekun qiymətləndirmədən əvvəl danışıqlar mövqeyinin elementi kimi səslənir.
Eyni zamanda, daha geniş siyasi konteksti nəzərə almağa dəyər: Gürcüstanın hakim partiyası ilə Brüssel arasındakı münasibətlər Aİ-yə üzvlük danışıqlarının dayandırılması və daxili siyasi etirazlar fonunda onsuz da gərgindir və Kuleviyə qarşı sanksiyaları təcrid olunmuş texniki hadisədən daha çox, onsuz da gərgin dinamikanın başqa bir epizodu kimi görmək daha məntiqlidir.
Şirkətin öz reaksiyası bu baxımdan göstəricidir: “Black Sea Petroleum” yaxın aylarda Rusiya neftinin idxalını dayandıracağını elan etdi, lakin 2026-cı ilin yazından etibarən məhsulları artıq Asiyada, Afrikada və Türkiyədə satılırdı. “Honeywell” və digər şirkətlər onun tərəfdaşları arasında sadalanır. Bu, NEZ-in sanksiyaların rəsmi tətbiqindən əvvəl satışların şaxələndirilməsini axtardığını göstərir. Baxmayaraq ki, şirkətin iqtisadiyyatının daha bahalı Azərbaycan və ya Qazaxıstan xam neftinə keçidə gəlirlilik itkisi olmadan davam gətirə biləcəyi sualı açıq qalır.
Bu məsələdə Azərbaycan faktoru ikiqatdır. Bir tərəfdən, bitişik infrastrukturun ortaq sahibi və alternativ xammalın potensial təchizatçısı kimi SOCAR Kulevini işlək mərkəz kimi saxlamaqda obyektiv maraq göstərir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın enerji sektorundakı mənbələr əvvəllər şirkətin özünün Rusiya neftinin alınmasında heç bir iştirakının olmadığını və bu cür əməliyyatlara görə heç bir məsuliyyət daşımadığını vurğulayıblar.
SOCAR yeni NEZ-ə qarşı sanksiyalardan uzaq durmağa çalışır. Bakı üçün bu, infrastruktur layihəsi tərəfdaşına dəstəyin mövcud məlumata görə, holdinq şirkətinin özünün heç bir əlaqəsi olmayan sanksiya sxemi ilə əlaqəli nüfuzuna xələl gətirmə riski ilə balanslaşdırılması deməkdir.
Kulevi vəziyyətinin geosiyasi əhəmiyyəti Tiflis və Brüssel arasındakı ikitərəfli münasibətlərdən çox-çox kənara çıxır. Gürcüstan şirkətinə qarşı sanksiyalar Aİ-nin münaqişədə rəsmi olaraq iştirak etməyən, lakin məhdudiyyətləri aşmaq sxemlərində iqtisadi cəhətdən iştirak edən dövlətlərə məhdudlaşdırıcı tədbirlər tətbiq etməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir. Bu, təkcə Gürcüstan üçün deyil, həm də Cənubi Qafqaz və Orta Asiyanın digər ölkələri üçün bir siqnaldır. Eyni zamanda, bu inkişaf Rusiyanın neft infrastrukturunu parçalamaq üçün daha geniş strategiyaya uyğun gəlir: eyni 21-ci paketə Belarusdakı Mozır NEZ və Rusiyanın özündə bir neçə neft emalı zavodu daxil idi ki, bu da Kulevinin təcrid olunmuş bir hal deyil, Rusiya neftinin emalı və üçüncü ölkələrə satılmasının bütün zəncirinə qarşı sistemli bir kampaniyanın hissəsi olduğunu göstərir. Tiflis üçün bu, onun Avropaya inteqrasiya ambisiyalarının ciddi bir sınağıdır: Brüsselin qərarlarına institusional təsir göstərmədən sadiqliyini sübut etməlidir ki, bu da nəticədə Avropayönlü kursa ictimai dəstəyi sarsıda bilər.
Daha sonrakı inkişaflar Qara Dəniz Neft Şirkətinin ayrılmış altı ay ərzində Rusiya neftindən tamamilə imtina etdiyini nə qədər tez və inandırıcı şəkildə nümayiş etdirə biləcəyindən asılı olacaq. Təchizatın şaxələndirilməsi kifayət qədər hesab edilərsə, sanksiyalar tətbiq olunmamış qala bilər. Aİ Şurası keçidi natamam və ya uydurma hesab edərsə, məhdudiyyətlər tam qüvvəyə minəcək, NEZ-in logistika xərclərini kəskin şəkildə artıracaq və Qərb və Rusiyanın enerji maraqlarının kəsişməsində fəaliyyət göstərən regiondakı digər müəssisələrin daha sərt monitorinqi üçün presedent yaradacaq.
Beləliklə, Kulevi NEZ hadisəsi sanksiya məhdudiyyətləri siyahısındakı başqa bir bənd deyil, daha dərin struktur böhranının simptomudur: kiçik və orta ölçülü dövlətlər getdikcə özlərini rəsmi olaraq iştirak etmədikləri, lakin iqtisadi sabitliklərinin və geosiyasi gələcəyinin birbaşa asılı olduğu münaqişələrin girovuna çevirirlər. Avrasiya maraqlarının kəsişməsində yerləşən Gürcüstan bir daha coğrafiyasının bədəlini ödəməyə məcburdur və eyni zamanda, SOCAR-ın öz terminalı ilə sanksiyalı NEZ arasındakı fərqin təkcə hüquqi səbəblərə görə deyil, həm də ölkənin Avropadakı gələcəyi üçün vacib olduğunu sübut edir.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
