Kreml köhnə təhlükəsizlik modelindən uzaqlaşaraq Avrasiyada yeni geosiyasi düzən formalaşdırmağa çalışır. Azərbaycan isə artıq prosesləri kənardan izləyən deyil, yeni regional təhlükəsizlik və logistika xəritəsində mühüm oyunçulardan birinə çevrilir.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Qazaxıstan və Özbəkistanla hərbi-texniki əməkdaşlığın şərtlərinə yenidən baxılması barədə göstərişi Moskvanın postsovet məkanında təhlükəsizlik siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. “Svobodnaya Pressa”nın yazdığına görə, Moskva bununla yalnız iki ölkə ilə silah və hərbi texnika sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməyi deyil, regionda yeni hərbi-strateji əlaqələr sistemi formalaşdırmağı da hədəfləyə bilər.
Burada diqqətçəkən məqam Özbəkistanın KTMT üzvü olmamasıdır. Qazaxıstan isə təşkilatın üzvüdür. Bu fərq Rusiyanın gələcək təhlükəsizlik modelini yalnız KTMT çərçivəsində görmədiyini göstərən amillərdən biri sayıla bilər. Politoloq Boqdan Bezpalkonun fikrincə, Moskva KTMT-nin fəaliyyət formatına yenidən baxaraq təşkilatdan kənar ikitərəfli hərbi müqavilələrə daha çox üstünlük verə bilər. Ermənistanın təşkilatdan faktiki uzaqlaşdığı bir vaxtda bu yanaşma xüsusilə diqqət çəkir.
Bu prosesdə Azərbaycanın xüsusi əhəmiyyəti var. Rusiya üçün strateji əhəmiyyət daşıyan “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi Azərbaycan ərazisindən keçir. Eyni zamanda Bakı Mərkəzi Asiya ölkələri ilə nəqliyyat, logistika və iqtisadi əlaqələrini genişləndirir. Buna görə Moskvanın Qazaxıstan və Özbəkistanla hərbi əməkdaşlığı yalnız təhlükəsizlik məsələsi kimi nəzərdən keçirilə bilməz. Rusiya üçün mühüm nəqliyyat marşrutlarının və iqtisadi əlaqələrin təhlükəsizliyi də önəmlidir.
Azərbaycanın həm “Şimal-Cənub” dəhlizində, həm də Mərkəzi Asiya ilə Qərb arasındakı bağlantılarda artan rolu onu yeni regional arxitekturanın mühüm elementinə çevirir. Rusiya yeni təhlükəsizlik modelində Qazaxıstan və Özbəkistanı, potensial olaraq isə Çini önə çıxarmağa çalışa bilər. Azərbaycan hərbi ittifaqın birbaşa iştirakçısı olmasa da, coğrafiyası, nəqliyyat imkanları və artan geosiyasi çəkisi səbəbindən bu xəritədə mühüm mövqeyə malikdir.
Siyasi şərhçi Qulamhüseyn Əlibəyli “Yeni Müsavat”a açıqlamasında bildirib ki, əvvəllər Kremlin təhlükəsizlik məkanında olan postsovet dövlətləri indi bu məkanın milli təhlükəsizliklərini tam təmin etmədiyini, əksinə, yeni təhdidlər yaratdığını görürlər: “Buna görə daha müstəqil davranmağa və özləri üçün yeni təhlükəsizlik imkanları axtarmağa çalışırlar”.
Siyasi şərhçi hesab edir ki, Rusiyanın son addımlarını yalnız KTMT kontekstində qiymətləndirmək kifayət deyil. Əslində Kreml sovetdənqalma təhlükəsizlik modelindən tədricən uzaqlaşır. Uzun illər Moskvanın əsas yanaşması vahid təhlükəsizlik məkanı yaratmaq idi. Bu modeldə KTMT hərbi, Avrasiya İqtisadi İttifaqı isə iqtisadi inteqrasiyanın əsas sütunları sayılırdı.
Lakin son illərin hadisələri göstərdi ki, postsovet məkanı artıq vahid siyasi məkan deyil. Hər bir dövlət öz milli maraqlarına uyğun çoxşaxəli xarici siyasət yürüdür. Belə şəraitdə kollektiv təhlükəsizlik modeli əvvəlki səmərəliliyini itirir. Vaxtilə postsovet məkanının əsas hərbi ittifaqı kimi təqdim olunan KTMT də əvvəlki siyasi çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə itirib. Ermənistanın faktiki olaraq təşkilatdan uzaqlaşması bunun ən bariz nümunəsidir. İrəvanın narazılığı həm də KTMT modelinin dəyişən geosiyasi reallıqlara cavab verməkdə çətinlik çəkdiyini göstərir.
Ona görə də Rusiya kollektiv mexanizmlərdən daha çox ikitərəfli əməkdaşlıq formatına üstünlük verməyə başlayır. İkitərəfli münasibətlər daha çevikdir, daha az siyasi risk daşıyır və tərəfdaşların maraqlarına uyğun yenilənə bilir.
Mərkəzi Asiyada isə yeni geosiyasi reallıq formalaşır. Rusiya təhlükəsizlik komponentləri ilə regionda qalmağa, Çin iqtisadi gücü ilə mövqelərini möhkəmləndirməyə, Türkiyə və Azərbaycan Türk Dövlətləri Təşkilatının imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Avropa İttifaqı da enerji, nəqliyyat və logistika baxımından regionda iştirakını artırır. Belə rəqabət şəraitində Moskvanın daha çevik, ikitərəfli və kiçik formatlı əməkdaşlıqlara yönəlməsi təsadüfi görünmür.
Əlibəyli yeni Avrasiya təhlükəsizlik modelində hərbi güclə logistikanın getdikcə bir-birindən ayrılmaz hala gəldiyini vurğulayır. Onun fikrincə, müasir geosiyasətdə orduların hərəkəti qədər yüklərin, enerjinin və məlumat axınının təhlükəsizliyi də strateji əhəmiyyət daşıyır. Məhz bu baxımdan Azərbaycan üçün yeni imkanlar açıla bilər: “Azərbaycan artıq təkcə Cənubi Qafqazın deyil, bütövlükdə Avrasiyanın mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən birinə çevrilir. "Şimal-Cənub" dəhlizi Rusiyanı Hind okeanı istiqamətinə bağlayırsa, Transxəzər marşrutu Mərkəzi Asiyanı Avropaya çıxarır. Bu iki strateji xəttin kəsişdiyi əsas məkanlardan biri Azərbaycandır. Ölkənin üstünlüyü yalnız coğrafi mövqeyi ilə deyil, son illərdə yaratdığı infrastruktur və nəqliyyat imkanları ilə də bağlıdır.
Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu və “Şimal-Cənub” dəhlizi Azərbaycanın Avrasiya bağlantılarındakı rolunu gücləndirir. Zəngəzur istiqamətində nəzərdə tutulan kommunikasiyalar da reallaşarsa, ölkənin tranzit və əlaqələndirici imkanları daha da genişlənə bilər.
Əgər əvvəllər Azərbaycanın üstünlüyü əsasən enerji resursları ilə izah olunurdusa, indi ölkənin strateji əhəmiyyəti nəqliyyat, logistika, rəqəmsal bağlantılar və çoxtərəfli diplomatiyanın kəsişməsində formalaşır. XXI əsrin Avrasiyasında dövlətlərin çəkisi yalnız hərbi potensialla deyil, müxtəlif güc mərkəzlərini bir-birinə bağlamaq qabiliyyəti ilə də müəyyən edilir".
Ekspertin sözlərinə görə, nəticə etibarilə, Putinin son göstərişini yalnız iki ölkə ilə hərbi-texniki əməkdaşlıq haqqında sazişlərin yenilənməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı: “Burada daha geniş prosesin əlamətləri görünür. Moskva postsovet məkanında əvvəlki kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərinin zəiflədiyini anlayır və yeni şəraitə uyğun daha çevik əməkdaşlıq modelləri axtarır.
Ermənistanın KTMT-dən faktiki uzaqlaşması təşkilatın əvvəlki formatının zəifləməsini daha aydın göstərən amildir. Rusiya üçün Qazaxıstan və Özbəkistanla münasibətlərin dərinləşdirilməsi, eyni zamanda Çinlə daha geniş təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılması yeni modelin mümkün istiqamətlərini göstərir.
Bu modeldə Azərbaycan hərbi ittifaqın üzvü kimi deyil, geosiyasi və logistika baxımından əhəmiyyətli ölkə kimi önə çıxır. “Şimal-Cənub” və Transxəzər marşrutlarının, enerji xətlərinin və Mərkəzi Asiya ilə artan əlaqələrin yaratdığı imkanlar Bakının regional çəkisini artırır".
Beləliklə, Rusiya yeni təhlükəsizlik xəritəsi qurmağa çalışarkən Azərbaycanın adı təsadüfən çəkilmir. Çünki Avrasiyada təhlükəsizlik artıq yalnız hərbi bloklar və silah sistemləri ilə müəyyənləşmir. Nəqliyyat yolları, enerji marşrutları, limanlar, rəqəmsal bağlantılar və tranzit imkanları da geosiyasi gücün mühüm komponentlərinə çevrilib.
Azərbaycanın üstünlüyü də məhz burada ortaya çıxır. Bakı yeni hərbi blokun bir hissəsi olmasa belə, müxtəlif güc mərkəzlərini birləşdirən nəqliyyat və iqtisadi sistemlərin əsas halqalarından biri kimi yeni Avrasiya düzənində öz çəkisini daha da artıra bilər.
