İran-Azərbaycan gərginliyinin səbəbləri – Türkiyəli ekspert mühüm məqamları açdı
"DİA-AZ" Globalinfo.az-a istinadən Türkiyədə İran Araşdırmaları Mərkəzinin (İRAM) tədqiqatçısı Oral Toğa ilə müsahibəni təqdim edir:
– Türkiyə-İraq zirvə görüşü müqavilələrin imzalanması mərasimində baş verən maraqlı və bir o qədər də təəccüblü hadisə ilə yadda qaldı. İddiaya görə, İraqın nəqliyyat nazirinin sənədi imzalamaqdan yayınmasının səbəbi İrana yaxın Bədr Təşkilatı ilə əlaqəsi və İranın layihənin geosiyasi təsirləri ilə bağlı narahatlıqları olub. Məlum olduğu kimi, “İnkişaf Yolu” (Kalkınma Yolu) layihəsi İran tərəfindən “Türkiyənin təsirinin genişlənməsi” kimi şərh olunur. Oral bəy, iranpərəst nazir Türkiyə-İraq əməkdaşlığını niyə pozmaq istəyib? Türkiyə xalqı İran-ABŞ/İsrail münaqişəsində İranı dəstəkləyir. Bəs nə üçün İran və ya İran daxilindəki müəyyən qruplar Türkiyəyə qarşı fərqli mövqedədir?
– Əvvəlcə görüntülərdə göstərilənlərlə hadisənin səbəbinə dair şərhləri ayırmaq lazımdır. İraqın nəqliyyat naziri Vəhb Salman əl-Həsəni, görünür ki, mərasimdə tərəddüd etmiş və yalnız Baş nazir Əli əl-Zeydinin müdaxiləsindən sonra sənədi imzalamışdır. Həsəni Bədr Təşkilatının rəhbərliyində yer alır. Lakin bu günə qədər bu hərəkətin Tehranın göstərişi ilə edildiyini göstərən hər hansı sənəd və ya sübut açıqlanmayıb. Buna görə də, İranla əlaqə güclü bir ehtimal kimi müzakirə edilə bilər; lakin bu, qəti bir səbəb kimi təqdim edilməməlidir.
Geosiyasi baxımdan, İrana yaxın dairələrin “İnkişaf Yolu” ilə bağlı narahatlığı ola bilər. Layihə İran ərazisi və limanlarından yan keçməklə, Türkiyə vasitəsilə Körfəzi Avropaya birləşdirmək, Ankaranın İraqdakı iqtisadi və siyasi çəkisini artırmaq və İranla əlaqəli strukturların təsir dairəsini daraltmaq kimi şərh olunur. Lakin İranda müzakirə olunan digər bir məqam isə İranın Hörmüz boğazına nəzarət etdiyi müddətcə “İnkişaf Yolu”na da nəzarət etməyə davam edəcəyidir. İran diplomatiyasının və İnqilab Keşikçiləri (SEPAH) və ona bağlı regional strukturların prioritetləri həmişə eyni deyil. Fərqlərin olması normaldır.
– İran Kəşfiyyat Nazirliyi Azərbaycanda bir neçə medianı, xüsusilə rəsmi dövlət kanalı olan AzTV-ni “düşmən media resursu” elan etdi. Rəsmi Bakı buna cavab olaraq İrana aid “Səhər” telekanalını və “Mehr” xəbər agentliyini Azərbaycanda qadağan etdi. Naxçıvana edilən dron hücumundan sonra iki ölkə arasında qısamüddətli gərginlik yaranmasına baxmayaraq, göstərilən diplomatik səylər nəticəsində problem aradan qaldırıldı. Lakin göründüyü kimi, İran yenidən münasibətlərə kölgə salan bəyanat yaydı. Sizcə, bu gərginliyin yaranma səbəbləri nədir?
– Bu son hadisə ayrıca bir media mübahisəsindən daha çox, müharibədən sonrakı dövrdə informasiya sahəsində sərtləşdirilmiş təhlükəsizlik yanaşmasının əksidir. Rəsmi Bakının bəyanatına görə, İran Kəşfiyyat Nazirliyi AzTV-ni “düşmən media qurumları” siyahısına daxil edib və əməkdaşlarını cinayət məsuliyyətinə cəlb etmək riski ilə üz-üzə qoyub. Azərbaycan qarşılıqlılıq prinsipinə uyğun olaraq, “Səhər TV” və “Mehr” xəbər agentliyinin ölkə daxilindəki fəaliyyətini qanunsuz elan edib. Bu addım, həmçinin, İrandakı Azərbaycan türkləri ilə bağlı informasiya axınını məhdudlaşdırmaq cəhdi kimi qəbul edilə bilər.
Gərginliyin struktur fonuna Azərbaycan-İsrail təhlükəsizlik münasibətləri, Tehranın Azərbaycan ərazisinin ona qarşı istifadə edilə biləcəyinə dair şübhələri, İrandakı çoxsaylı Azərbaycan türk əhalisi ilə bağlı kimlik narahatlığı, Zəngəzur dəhlizi və Türkiyə-Azərbaycan ittifaqının güclənməsi daxildir. Bakı dəfələrlə ərazisinin İrana qarşı istifadə edilmədiyini bildirsə də, bu açıqlamalar Tehrandakı təhlükəsizlik dairələrinin şübhələrini tamamilə aradan qaldırmayıb. 5 mart 2026-cı ildə Naxçıvan dron hücumu diplomatik əlaqələr vasitəsilə nəzarət altına alındı, lakin hücuma görə məsuliyyətlə bağlı tərəfləri qane edən şəffaf bir nəticə əldə edilmədi. Buna görə də böhran həll edilmək əvəzinə təxirə salındı; media ilə bağlı qərarlar da davam edən qarşılıqlı etimadsızlığın yeni bir təzahürüdür.
– Müharibələrin İraqa və Xəzər dənizinə yayılma riskləri gündəmdə olan məsələlərdəndir. Burada Xəzər hövzəsini xüsusi vurğulamaq istərdim, çünki son günlər Azərbaycandan cənubda baş verən hadisə narahatlıq yaradıb. İran müharibəsi, həmçinin İran-Ukrayna böhranı Azərbaycan üçün hər hansı təhlükə daşıyırmı?
– Xəzər dənizi hələ ki, daimi və müstəqil müharibə cəbhəsinə çevrilməyib; lakin artıq münaqişə coğrafiyasından kənarda da hesab edilə bilməz. Ukrayna Xəzər dənizində İrana aid hərbi təchizat daşıyan gəmiləri vurduğunu açıqlasa da, Tehran hədəfə alınan gəminin ticarət gəmisi olduğunu bildirib. Bu hadisə Rusiya-Ukrayna münaqişəsi ilə İran-ABŞ/İsrail münaqişəsinin logistika marşrutları vasitəsilə kəsişməyə başladığını göstərir. Lakin hücumun Azərbaycan ərazisindən və ya ərazi sularından həyata keçirildiyinə dair heç bir dəlil yoxdur.
Azərbaycanın müharibənin birbaşa tərəfinə çevrilmə ehtimalı hazırda məhduddur; lakin münaqişənin ölkəyə sıçraması riski ciddi qəbul edilməlidir. Raketlər və PUA-ların səhv marşrutlar üzrə hərəkət etməsi, dənizdə hədəflərin müəyyən edilməsindəki səhvlər, limanlar və açıq dənizdə enerji obyektləri, Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri vasitəsilə kiberhücumlar və təxribat cəhdləri əsas təhlükə sahələridir. Xəzər dənizində hərbi fəaliyyət nəqliyyat xərclərini də artıra və Orta Dəhlizə və Azərbaycanın enerji ixracına mənfi təsir göstərə bilər. Bakı üçün ən rasional siyasət neytrallığını şəffaf şəkildə qorumaq, hava və dəniz nəzarətini gücləndirmək, vacib enerji infrastrukturunu qorumaq, eləcə də Türkiyə və digər Xəzəryanı dövlətlərlə böhranın qarşısının alınması mexanizmlərinin işlək vəziyyətdə saxlanmasıdır.
