Son illər Azərbaycanda ən çox rast gəlinən cinayətlərdən biri dələduzluqdur. Telefon zəngləri, sosial şəbəkələr, saxta investisiya layihələri, onlayn alış-veriş və hətta dövlət qurumlarının adından edilən fırıldaqlar nəticəsində minlərlə insan zərər çəkir. DİN mətbuat xidməti hər gün azı 5, əksər hallarda isə 10-a yaxın dələduzun saxlanılması barədə məlumat yayır. Amma problem həll edilməmiş qalır. Dələduzluğun qarşısını almaq üçün hansı hüquqi və institusional addımlar atılmalıdır?

Bu mövzuda Musavat.com-un suallarını tanınmış vəkil Ceyhun Yusifov cavablandırır.

– Ceyhun müəllim, sizcə Azərbaycanda dələduzluq niyə bu qədər geniş yayılıb?

– Bunun bir neçə səbəbi var. Birincisi, insanların hüquqi savadlılığı hələ də arzuolunan səviyyədə deyil. İkincisi, texnologiyalar inkişaf etdikcə cinayətkarlar da fəaliyyət üsullarını dəyişirlər. Əvvəllər dələduzluq əsasən üzbəüz münasibətlərdə baş verirdisə, indi internet və mobil rabitə vasitəsilə daha geniş auditoriyanı hədəfə almaq mümkündür. Üçüncü amil isə insanların asan qazanc və yüksək gəlir vədlərinə inanmasıdır. Təəssüf ki, bir çox hallarda vətəndaşlar elementar yoxlama aparmadan pullarını tanımadıqları şəxslərə etibar edirlər.

– Bəziləri hesab edir ki, cəzalar sərtləşdirilsə, problem həll olunacaq. Siz necə düşünürsünüz?

– Təkcə cəzanın sərtləşdirilməsi problemi həll etmir. Cinayət hüququnda əsas prinsip cəzanın ağırlığı yox, qaçılmazlığıdır. Dələduz bilməlidir ki, törətdiyi əmələ görə mütləq məsuliyyətə cəlb olunacaq. Əgər cinayətkar yaxalanmayacağını düşünürsə, cəzanın beş il və ya on il olması onun üçün ciddi çəkindirici amil olmur.

– Hüquq-mühafizə orqanları hansı istiqamətlərdə fəaliyyətini gücləndirməlidir?

– İlk növbədə kibercinayətkarlıqla mübarizə daha da gücləndirilməlidir. Banklar, mobil operatorlar, ödəniş sistemləri və hüquq-mühafizə orqanları arasında operativ məlumat mübadiləsi vacibdir. Şübhəli maliyyə əməliyyatları dərhal müəyyən edilməli və bloklanmalıdır. Bundan başqa, təkrar dələduzluq edən şəxslərin fəaliyyəti üzərində daha ciddi nəzarət mexanizmləri yaradılmalıdır.

– Bankların məsuliyyəti də artırılmalıdırmı?

– Əlbəttə. Müasir bankçılıqda təhlükəsizlik sistemləri daim yenilənməlidir. Şübhəli köçürmələr zamanı əlavə təsdiq mexanizmləri tətbiq oluna bilər. Bəzi hallarda vətəndaşın hesabından böyük məbləğ çıxarılarkən bank tərəfindən əlavə yoxlama aparılması mümkün olmalıdır. Bu, həm bankı, həm də müştərini qoruyur.

– Sosial şəbəkələr üzərindən edilən dələduzluqların qarşısını necə almaq olar?

– Bu artıq beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edən məsələdir. Çünki dələduzluq səhifələrinin əksəriyyəti xaricdə yaradılır. Bununla yanaşı, ölkə daxilində maarifləndirmə işi genişləndirilməlidir. İnsanlar bilməlidirlər ki, heç bir dövlət qurumu və ya bank telefon vasitəsilə kart məlumatlarını, SMS kodlarını istəmir. Bu barədə mütəmadi xəbərdarlıqlar verilməlidir.

– Sizcə qanunvericilikdə dəyişikliklərə ehtiyac varmı?

– Qanunvericilik ümumilikdə kifayət qədər geniş imkanlar yaradır. Lakin texnologiyalar sürətlə dəyişdiyi üçün hüquqi normalar da mütəmadi yenilənməlidir. Xüsusilə rəqəmsal dələduzluq, kriptovalyuta ilə bağlı fırıldaqlar və süni intellektdən istifadə etməklə törədilən cinayətlər üzrə hüquqi mexanizmlər daim təkmilləşdirilməlidir.

– Dələduzluğun kökünü kəsmək üçün ən vacib üç addımı necə sıralayardınız?

– Birincisi, hüquqi maarifləndirmə. İnsan nə qədər məlumatlı olsa, aldanma ehtimalı bir o qədər azalır. İkincisi, hüquq-mühafizə orqanlarının operativ və peşəkar fəaliyyəti. Cinayətkar cəzasız qalmamalıdır. Üçüncüsü isə texnoloji təhlükəsizlik. Banklar, mobil operatorlar və rəqəmsal platformalar təhlükəsizlik sistemlərini daim yeniləməlidirlər.

– Vətəndaşlara tövsiyəniz nə olardı?

– Heç vaxt tələsməsinlər. Kiminsə "bu gün pul köçürməsəniz fürsəti itirəcəksiniz", "kartınız bloklanacaq", "sizə böyük uduş çıxıb" kimi sözlərinə inanmasınlar. Pul göndərməzdən əvvəl məlumatı ən azı bir neçə mənbədən yoxlasınlar. Unutmaq olmaz ki, dələduzluğun qarşısını alan ən güclü vasitələrdən biri insanın öz ehtiyatlı davranışıdır. Sonradan hüquqi mübarizə aparmaq mümkündür, amma itirilmiş vəsaiti geri qaytarmaq hər zaman asan olmur.

– Ceyhun müəllim, zərərçəkənləri ən çox narahat edən məsələlərdən biri də məhkəmələrin mülki iddialara münasibətidir. Sizcə, bu sahədə hansı problemlər var?

– Təcrübədə görürük ki, cinayət işi üzrə təqsirləndirilən şəxs məhkum olunsa da, zərərçəkmişin maddi ziyanının tam ödənilməsi həmişə mümkün olmur. Məhkəmə mülki iddianı təmin etsə belə, qərarın icrası ayrıca problemə çevrilir. Çünki bir çox hallarda təqsirləndirilən şəxs əmlakını əvvəlcədən başqalarının adına keçirir, üzərində rəsmi əmlak olmur və ya icra prosesində ondan tutulacaq vəsait tapılmır. Nəticədə zərərçəkən əlində məhkəmə qərarı olsa da, faktiki olaraq pulunu geri ala bilmir.

– Belə çıxır ki, məhkəmə qərarı hər zaman zərərin ödənilməsi demək deyil?

– Təəssüf ki, praktikada belə hallar kifayət qədərdir. Hüquqi baxımdan məhkəmə qərarı zərərçəkənin hüququnu tanıyır, lakin həmin qərarın effektiv icrası da eyni dərəcədə vacibdir. Bu baxımdan istintaq mərhələsində təqsirləndirilən şəxsin əmlakının vaxtında aşkar olunması, üzərinə həbs qoyulması və gələcəkdə kompensasiyanın təmin edilməsi üçün daha çevik mexanizmlərə ehtiyac var.

– Dələduzların cəzadan vaxtından əvvəl azad olunması da tez-tez müzakirə olunur. Bu, zərərçəkənlərdə narazılıq yaradır...

– Bu narazılığı başa düşmək olar. Çünki zərərçəkən düşünür ki, həm pulunu itirib, həm də təqsirkar qısa müddət sonra azadlığa çıxır. Hesab edirəm ki, xüsusilə külli miqdarda ziyan vurmuş, zərəri ödəməmiş və peşəkar şəkildə dələduzluq etmiş şəxslərlə bağlı vaxtından əvvəl azad etmə institutuna daha ehtiyatla yanaşılmalıdır. Əgər şəxs zərərçəkmişlərə vurduğu ziyanı ödəməyibsə, peşmançılığını əməli ilə nümayiş etdirməyibsə, onun islah olunması barədə nəticəyə gəlmək çətindir. Məhkəmələr bu amilləri qiymətləndirərkən zərərçəkənlərin hüquq və mənafelərini də nəzərə almalıdırlar.

– Qanunvericilikdə bu istiqamətdə hansı dəyişikliklər faydalı ola bilər?

– Hesab edirəm ki, dələduzluq cinayətlərində dəymiş zərərin ödənilməsi cəzanın yüngülləşdirilməsi və ya şərti vaxtından əvvəl azad edilmə məsələlərində əsas meyarlardan biri olmalıdır. Zərər tam və ya əhəmiyyətli hissədə ödənilmədən belə güzəştlərin tətbiqinə çox ehtiyatla yanaşılmalıdır. Bu, həm zərərçəkmişlərin hüquqlarının müdafiəsinə xidmət edər, həm də gələcəkdə potensial cinayətkarlar üçün ciddi çəkindirici amilə çevrilər.

– Son olaraq, hazırda Azərbaycanda geniş yayılmış dələduzluqla bağlı hansı addımlar atılması vacibdir?

– Məhkəmələr yalnız cəza təyin etməklə kifayətlənməməli, zərərçəkmiş şəxsin pozulmuş hüquqlarının real bərpasına da xüsusi diqqət yetirməlidirlər. Ədalət yalnız hökm çıxarmaqla ölçülmür. Ədalət həm də zərərçəkmişin mümkün qədər əvvəlki vəziyyətinə qaytarılması, dəymiş ziyanın real şəkildə ödənilməsi və cəmiyyətin məhkəmə sisteminə inamının qorunması ilə təmin olunur. Bu yanaşma həm hüquqi dövlət prinsiplərinə, həm də ədalət mühakiməsinin mahiyyətinə daha çox uyğun gəlir.