Cəmi otuz il əvvəl peyk orbitindən Urmiya gölü İranın şimal-qərbindəki sərt dağ mənzərələri ilə əhatə olunmuş nəhəng göy incisinə bənzəyirdi. Yaxın Şərqin ən böyük duz gölü olan Urmiya gölü beş min kvadrat kilometrdən çox ərazini əhatə edir, təxminən 30-35 milyard kubmetr su saxlayır və regionun ən vacib bataqlıqlarından biri, hər il on minlərlə köçəri quş üçün dayanacaq rolunu oynayırdı.
Bu gün peyk müşahidələri göstərir ki, hamar səth əvəzinə, çatlarla və ölü ekosistemin qalıqları ilə örtülmüş geniş duzlu bir düzənlikdir. Son illərin ən quraq dövrlərində gölün sahəsi bir neçə yüz kvadrat kilometrə, suyun həcmi isə yüz milyonlarla kubmetrə qədər azalıb. Qərbi Azərbaycan vilayətinin Ətraf Mühitin Mühafizəsi Departamentinin rəhbərinin birinci müavininin mövcud şəraitdə gölün bərpasının artıq mümkün olmadığı etirafı təkcə gölün özü üçün deyil, həm də onilliklər boyu həyatı Urmiya ilə ayrılmaz şəkildə bağlı olan bütün bölgə üçün ölüm hökmü kimi səsləndi.
Lakin iqlim dəyişikliyi bu fəlakətin yeganə səbəbi deyil, baxmayaraq ki, gölün deqradasiyasını əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirdi. Son onilliklərdə Urmiya hövzəsində orta temperatur təxminən 1,5-2 dərəcə Selsi artmış, yağıntı isə təxminən 20 faiz azalmışdır. 2025-ci ilin payızı təxminən yarım əsrlik müşahidələrin ən quraq payızı oldu: bölgə uzunmüddətli yağıntının yalnız 10 faizini alıb. Buna baxmayaraq, insan fəaliyyəti gölün tükənməsində əsas rol oynayıb. Urmiya hövzəsində əllidən çox bənd və çoxsaylı su qəbuledici qurğular tikilmişdir ki, bu da kənd təsərrüfatı və böyüyən şəhərlər üçün çay axınını kəsir. Vəziyyət gölü kəsən və şimal və cənub hissələri arasında suyun təbii dövranını pozan on beş kilometr uzunluğunda körpü bəndinin tikintisi ilə daha da ağırlaşıb.
Nəticələr, xüsusən də seçilmiş inkişaf modelinin girovuna çevrilmiş kənd təsərrüfatı üçün dağıdıcı olub. Onilliklər ərzində ənənəvi səth suvarma suvarmanın əsasını təşkil edirdi və suyun əhəmiyyətli bir hissəsi bitki köklərinə çatmadan buxarlanırdı. Eyni zamanda, nəmə ehtiyacı olan bitkilərin - şəkər çuğunduru, alma bağları və yonca sahələri genişlənməyə davam etdi və bu da su ehtiyatlarına təzyiqi daha da artırdı. Su çatışmazlığını kompensasiya etmək üçün hövzədə on minlərlə qanunsuz quyu qazıldı və bu da yeraltı su qatlarını sürətlə tükəndirdi. Nəticədə, yeraltı suların səviyyəsi sürətlə aşağı düşdü, torpaqlar çökməyə başladı və əvvəllər gölü bəsləyən çayların çoxu tədricən su balansını qorumaq qabiliyyətini itirdi.
Bu sistemli böhranın nəticələri gölün özündən çox-çox kənara çıxdı. İlk itkilərdən biri Urmiyanın unikal ekosistemidir. Flaminqolar, pelikanlar və çoxsaylı digər quş növləri üçün əsas qida mənbəyi olan endemik Artemia urmiana xərçəngkimilərinin populyasiyası quraqlığın ən şiddətli illərində demək olar ki, yoxa çıxdı. Artemia populyasiyalarının azalması ilə yanaşı, minilliklər ərzində burada inkişaf etmiş bütün qida zənciri dağılmağa başladı. Bəzi populyasiyalar daha yağışlı illərdə qismən bərpa olunsa da, ekosistem artıq əvvəlki kimi fəaliyyət göstərə bilmirdi.
Ekoloji fəlakət tədricən humanitar fəlakətə çevrildi. Su çəkildikdən sonra keçmiş göl yatağının səthində milyardlarla ton duz çöküntüsü qaldı və külək onları getdikcə atmosferə qaldıraraq güclü duz-toz fırtınaları yaradır.
Bu aerozollar Təbriz, Urmiya və digər yaşayış məntəqələrinə çataraq hava keyfiyyətini pisləşdirir və ciddi sağlamlıq riskləri yaradır. Həkimlər tənəffüs yolları xəstəliklərinin, allergik reaksiyaların, göz qıcıqlanmasının və dəri xəstəliklərinin artdığını bildirirlər və çoxsaylı tədqiqatlar göstərir ki, bu cür aerozollara uzun müddət məruz qalma xroniki xəstəliklərin inkişaf riskini artıra bilər. Eyni zamanda, yerli sakinlərə psixoloji təzyiq artır: onların ənənəvi yaşayış yerlərinin itirilməsi, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və daimi toz fırtınaları narahatlıq və depressiv pozğunluqların yayılmasına səbəb olur.
Ətraf mühitin pisləşməsi qaçılmaz olaraq iqtisadi böhrana səbəb oldu. Torpaqlar şoranlaşdıqca və şirin su təchizatı azaldıqca kənd təsərrüfatı məhsuldarlığı kəskin şəkildə aşağı düşdü. Minlərlə fermer ənənəvi gəlir mənbələrini itirdi və bu yaxınlara qədər duz gölünün müalicəvi palçığı və qeyri-adi mənzərələri ilə ziyarətçiləri cəlb edən turizm sənayesi faktiki olaraq mövcudluğunu dayandırdı. Sahil kəndlərinin getdikcə daha çox sakini evlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldı və bir vaxtlar qaynar yaşayış məntəqələrini tədricən tərk edilmiş şəhərlərə çevirdi.
Lakin gölün quruması təkcə iqtisadi böhrandan daha çox şeyə səbəb oldu – xüsusilə milyonlarla İran azərbaycanlısı üçün. Urmiyada bu, sadəcə coğrafi bir xüsusiyyət deyil; tarixi yaddaşın və regional kimliyin vacib bir hissəsidir. Məhz buna görə də gölün quruması uzun müddətdir siyasi bir ölçü qazanıb. Bir çox yerli sakin mərkəzi hökuməti illərdir problemi görməzdən gəlməkdə günahlandırır, bəzi fəallar isə vəziyyəti ölkənin Azərbaycan əhalisinə qarşı ekoloji ayrı-seçkilik aktı kimi görürlər. Etirazlar dəfələrlə kütləvi həbslərlə nəticələnib ki, bu da Tehrana qarşı inamsızlığı daha da artırıb. Bu fonda bəzi analitiklər ətraf mühit böhranının mərkəzi hökumətlə bölgələr arasında mövcud gərginliyi daha da artıra biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər. Baxmayaraq ki, onun qaçılmaz siyasi nəticələrini müzakirə etmək hələ tezdir.
Problemin miqyasını qəbul edən İran hakimiyyəti vəziyyəti həll etmək üçün cəhdlər edib. 2013-cü ildə ovaxtkı Prezident Həsən Ruhani Urmiya Gölünün Bərpası üzrə Milli Qərargahın yaradıldığını elan etdi. Proqram kənd təsərrüfatında su istehlakını təxminən 40 faiz azaltmağı, suvarma sistemlərini modernləşdirməyi, qanunsuz quyuları ləğv etməyi, fermerlərdən su hüquqlarını almağı və Malı Zab çayından Kani-Sib hidravlik tuneli vasitəsilə suyun yönləndirilməsi və təmizlənmiş bələdiyyə çirkab sularının tətbiqi ilə gölün yenidən doldurulmasını tələb edirdi. Bu plan kağız üzərində hərtərəfli görünsə də, onun icrası ciddi siyasi və iqtisadi maneələrlə üzləşdi.
Kənd təsərrüfatında su istehlakının azaldılmasının ən çətin vəzifə olduğu ortaya çıxdı. Rəsmi məhdudiyyətlərə baxmayaraq, suya çox tələb olunan bitkilərin əkin sahəsi genişlənməyə davam etdi və bəzi regional administrasiyalar mərkəzi hökumətin qərarlarını faktiki olaraq qulaqardına vurdular. Məsələn, Həsənlu suvarma sistemində məhdudiyyətlər tətbiq edildikdən sonra suvarılan torpaqların sahəsi təxminən 3500 hektaradan 5000 hektara qədər artdı. Torpaqdan istifadədən imtina üçün dövlət kompensasiyası onun bazar dəyərindən xeyli aşağı idi, buna görə də əksər fermerlər proqramda iştirak etməkdə maraqlı deyildilər. Hövzələrarası layihələr böyük maliyyə xərcləri tələb edirdi və eyni zamanda, donor bölgələrin ekosistemlərinə potensial ziyanla bağlı narahatlıqlar doğurdu. Bütün bunlar korrupsiya, zəif icra, mərkəzi və yerli hakimiyyət orqanları arasında münaqişələr səbəbindən daha da ağırlaşdı. İran Su Federasiyasının rəhbəri Rza Hacı Kərimin etiraf etdiyi kimi, əsas problem texniki həllərin olmaması deyil, onların ardıcıl həyata keçirilməsini təmin edə bilməməkdir.
Urmiya hekayəsi, demək olar ki, bütün İranı bürümüş daha böyük bir böhranı göstərir. Bu gün ölkənin doxsan faizindən çoxu müxtəlif dərəcələrdə quraqlıq yaşayır. Otuz bir əyalətin iyirmi dördü xroniki su çatışmazlığı ilə üzləşir və bəzi su anbarları layihə tutumunun yalnız bir neçə faizi qədər doludur. Hakimiyyət orqanları əhalini mümkün qədər suya qənaət etməyə çağırır və Prezident Məsud Pezeşkian xəbərdarlıq edib ki, mövcud tendensiyalar davam edərsə, paytaxt bölgəsi o qədər ciddi resurs çatışmazlığı ilə üzləşə bilər ki, əhalisinin və hökumət funksiyalarının bir hissəsinin köçürülməsini nəzərdən keçirmək lazım gələ bilər.
2025-ci ilin avqust ayında Dəniz və Bataqlıq Ekosistemləri üzrə Ətraf Mühitin Mühafizəsi Departamentinin direktor müavini Əhmədrza Lahicanzadə gölün hələ də qismən sabitləşdirilə biləcəyini, lakin onu 1990-cı illərin ortalarında əvvəlki vəziyyətinə qaytarmağın praktik olaraq mümkün olmadığını etiraf etdi. Eyni zamanda, ölkənin digər yerlərində də oxşar proseslər baş verir: Hamun, Baxteqan, Gavxuni və Maharlu gölləri artıq quruyub və ya yox olmaq üzrədir. Xəzər dənizinin səviyyəsi də tədricən aşağı düşməyə davam edir.
Lakin Urmiya faciəsinin əhəmiyyəti İranın özündən çox-çox kənara çıxır. Bu, ekoloji böhranın sərhədyanı hala gələrək qonşu dövlətlərin və bütün bölgələrin maraqlarına təsir göstərməsinin nə qədər tez bir zamanda baş verə biləcəyinin bariz nümunəsinə çevrilib. Cənubi Qafqaz bu cür dəyişikliklərə ən həssas bölgələrdən biridir. Ərazisinin əhəmiyyətli bir hissəsi quraq zonada yerləşən Azərbaycan artıq çay axınlarının azalması, daha tez-tez baş verən quraqlıqlar və su idarəetmə infrastrukturuna artan təzyiqlə üzləşir. İran, Azərbaycan, Ermənistan və Türkiyəni birləşdirən Araz çayı hövzəsi xüsusilə əhəmiyyətlidir: yuxarı axınlarda suyun istifadəsindəki hər hansı bir dəyişiklik qonşu ölkələrdə kənd təsərrüfatına, su təchizatına və ekosistemlərə təsir göstərə bilər.
Urmiya gölünün quruması Azərbaycana birbaşa hidroloji təsir göstərməsə də, iqlim dəyişikliyi və səmərəsiz su idarəetməsinin birləşməsinin yerli ekoloji problemi regional böhrana nə qədər tez çevirə biləcəyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Urmiya gölünün hekayəsi iqlim dəyişikliyi, uzunmüddətli səmərəsiz su istifadəsinin və digər amillərin birləşməsinin ətraf mühitə necə dağıdıcı təsir göstərə biləcəyinin ən bariz nümunələrindən birinə çevrilib. Tək bir nəsildə iqlim dəyişikliyi, idarəetmə səhvləri və siyasi iradənin olmaması minilliklər boyu inkişaf etmiş təbii sistemi məhv edə bilər. Gölün 20-ci əsrin sonlarındakı ölçüyə və ekoloji vəziyyətə qaytarılması praktik olaraq mümkün deyil, lakin bu, mübarizənin mənasız olduğu anlamına gəlmir. Bu gün əsas məqsədlər duz və toz fırtınalarının qarşısını almaq, əhalini yüksək keyfiyyətli içməli su ilə təmin etmək, kənd yerlərini dəstəkləmək və qalan bataqlıq ekosistemlərinin ən azı bir hissəsini qorumaqdır. Azərbaycan və bütün Cənubi Qafqaz üçün Urmiya faciəsi təkcə ekoloji fəlakət deyil, həm də ciddi bir xəbərdarlıqdır. Sürətlənən iqlim dəyişikliyi, artan su istehlakı və transsərhəd çaylardan yüksək asılılıq qarşısında davamlı su ehtiyatlarının idarə edilməsi təkcə ekologiya məsələsinə deyil, həm də iqtisadiyyat, ərzaq təhlükəsizliyi və regional sabitlik məsələsinə çevrilir. Buna görə də Urmiya təcrübəsi unikal bir istisna kimi deyil, bütün region və dünya üçün bir dərs kimi qəbul edilməlidir: su istehlakının təbiətin imkanlarını sistematik şəkildə aşdığı yerdə, hətta ən zəngin su ekosistemləri belə cəmi bir nəsildə yox ola bilər.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
