Tramp gah İrana ultimatum verir, gah onunla danışıqlar getdiyini deyir, gah sanksiyaları götürür. Trampın bir-birinə zidd bəyanatlar verməsini, bir gün bir söz deyib bir neçə gün sonra sözünü dəyişməsini çox vaxt ələ salırlar. Bunu axmaqlıq, planın olmaması və sair sayanlar da var. Görürəm, təhlilçilərin çoxunun indiyəcən öyrəndiyi geosiyasət, nəzəri biliklər, təcrübə onların Trampı anlamasına mane olur. Belə bir prinsipdən çıxış edək: əgər sadə izah edə bilmirsənsə - deməli, məsələnin mahiyyətini bilmirsən.

Molla Nəsrəddin bir gün dəyirmanda buğda üyütməyə gedir. Arada dəyirmançının gözünü güdüb başqasının kisəsindən buğda götürüb öz kisəsinə atır. Dəyirmançı bunu görür:

- Ay Molla, neyləyirsən?

- Əşi, mənə fikir vermə, dəliyəm.

- Bəs dəlisənsə, niyə öz kisəndən götürüb başqasının kisəsinə qoymursan?

Molla deyir:

- Mən demədim ki, axmağam. Dedim ki, dəliyəm.

Sadə izah: Tramp dəlidir, axmaq deyil. Dövlət maraqları güdmək, hüququ nəzərə almaq, etik prinsipləri aşkar pozmaqdan çəkinmək kimi şeylər Trampın gəlişi ilə yoxa çıxıb. Adam ölkənin ən yüksək vəzifəsini şəxsi biznes üçün istifadə fürsəti sayır və bunu gizlətmir. Bir neçə yüz dollarlıq hədiyyəni utana-utana alan və əlüstü deklarasiya edib hökumət hesabına köçürən sələflərindən fərqli olaraq, Tramp açıq bazar açıb: kim nə qədər verir?

Kimi təyyarə bağışlayır (və ya başqa imtiyazlar təklif edir), kimi onun yaxınlarına biznes fürsəti verir, kimi Novruzəli kimi bir xonça bağlayıb Mar-a-Laqoya gedir... Yaponiyanın bağışladığı minlərlə dollarlıq qızıl suyuna çəkilmiş qolf çubuğundan tutmuş müxtəlif bahalı hədiyyələrəcən nə gəldi qəbuldur və bu hədiyyələrin çoxu dövlət qeydiyyatından keçmir.

ABŞ konstitusiyasında daxili və xarici mükafatlandırmaya aid iki maddə var ki, prezidentin maaşdan başqa hər hansı bir gəlir əldə etməsinə məhdudiyyət qoyur. (Emoluments Clause). Bu, prezidentin siyasətinə təsir göstərməyi, birbaşa desək, onu ələ almağı əngəlləmək üçündür. Amma Trampın gəlişi ilə konstitusiyanın bu bəndləri işləmir. Prezidentin ailəsinin, yaxınlarının biznesi üçün sərmayələr qoyulması və ya sadəcə onun bahalı otellərinə ödənişlər edilməsi adi, gündəlik bir hala çevrilib. Trampın vəzifə və nüfuzundan istifadə yolu ilə kripto biznesinə girməsi də sirr deyil.

Belə şeylər Amerika siyasətində indiyəcən tabu sayılıb. Tabulardan biri də "insider trading" deyilən şeydir. Yəni birjaya təsir edəcək məlumatları əvvəlcədən bilən vəzifəlilərin bu məlumatdan istifadə edib qazanması qanunsuz idi. Amerika yaranandan bəri maraqların toqquşması ciddi şəkildə izlənib. Yəni vəzifədən istifadə edərək maddi xeyir götürmək qanunsuz və ayıb bir iş sayılırdı.

Trampın yenidən vəzifəyə gəlişi ilə bütün tabular, qaydalar alt-üst oldu. İş adamı İlon Mask qeyri-rəsmi dövlət vəzifəsinə (DOGE) keçərək geniş səlahiyyətlər əldə etdi, normalda bir iş adamı üçün əlçatmaz datalara çıxış qazandı. Burada maraqların toqquşması aşkar idi. Trampın bənzər əməllərinin siyahısı uzundur. İran məsələsində dəqiqədə bir sözünü dəyişməsinə gələk.

İrana ultimatum verəndən bir gün sonra hücum olmayacağını bildirməsi və İran neftinin ixracına qoyulan sanksiyanın bir müddətlik götürüləcəyini elan etməsi Trampın növbəti axmaqlığı idimi? Biznes maraqları baxımından - xeyr. (Qeyd etdik ki, artıq ölkənin maraqlarını, dünyanın, insanlığın maraqlarını düşünmək Trampa yad bir şeydir).

Tramp həmin elanı verəndən cəmi beş dəqiqə qabaq birjalarda iki qəfil gediş peyda olub:

1.5 milyard dollarlıq S&P 500 fyüçersi (ES) üçün alış orderi verilib. (Bazar dilində buna "long" deyilir).

192 milyon dollarlıq neft fyüçersi üçün satış orderi verilib. (Bazar dilində buna "short" deyilir).

Bilməyənlər üçün deyim: bu ticarət növü proqnozlara əsaslanır. Gələcəkdə qiymət qalxacaqsa "long" gedənlər, düşəcəksə "short" gedənlər qazanır. Trampın bəyanatından sonra S&P 500 indeksi qalxdı, neftin qiyməti düşdü. Ən konservativ hesablamaya görə, haqqında söz gedən bu əməliyyatlar bir neçə saat içində sərmayəçiyə 150-200 milyon dollar qazandırıb. Hələ mən əməliyyatın "leverage" (kredit çiyini) deyilən hissəsindən xəbərsizəm. "Leverage" nə qədər böyük olsa, risk də, gəlir də bir o qədər böyüyür.