Cənubi Qafqazda son illərdə baş verən proseslər bir həqiqəti bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxarıb. Açıq şəkildə görünür ki, cənub qonşumuz İranın Azərbaycana münasibətdə nümayiş etdirdiyi "neytrallıq" ritorikası ilə real siyasəti arasında dərin uçurum var. Biz bunun hər addımbaşı şahidi olmaqdayıq. Uzun illər boyu "qonşuluq", "müsəlman həmrəyliyi", "regional sabitlik" kimi şüarları ön plana çıxaran İran rejiminin əməlləri isə tamam başqa mənzərə ortaya qoyur. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü pozularkən susan, işğal dövründə Ermənistanla əlaqələrini davam etdirən, müharibədən sonra isə Azərbaycanın güclənməsini açıq narahatlıqla izləyən molla rejimi bu gün də köhnə geosiyasi vərdişlərindən əl çəkmək istəmir.
44 günlük müharibədən sonra regionda yaranan yeni reallıq bir çox qüvvələri narahat etdiyi kimi, görünür, Tehrandakı hakim dairələri də ciddi şəkildə təşvişə salıb. Qarabağın azad olunması, Azərbaycanın hərbi-siyasi mövqelərinin güclənməsi, Türkiyənin bölgədə artan təsiri, Zəngəzur dəhlizi perspektivi və yeni nəqliyyat-kommunikasiya layihələri İranın onilliklər ərzində alışdığı regional balansı dəyişdirir. Məhz buna görə də rəsmi Tehranın Ermənistanla hərbi əməkdaşlığı, İrəvanın silahlandırılması və Azərbaycana qarşı yönəlmiş siyasi ritorikası təsadüfi addımlar deyil, müəyyən strategiyanın tərkib hissəsi kimi görünür.
Ən böyük paradoks isə budur ki, Azərbaycan çətin günlərdə İran xalqına humanitar yardım göndərdiyi, qonşuluq münasibətlərinə sadiq qaldığı halda, molla rejimi illərdir Ermənistan faktorundan Azərbaycana qarşı təzyiq aləti kimi istifadə etməkdən çəkinmir. Bir tərəfdə humanitar yanaşma, digər tərəfdə isə geosiyasi qısqanclıq və köhnə imperiya refleksləri dayanır. Tehranın narahatlığı Azərbaycanın hansısa təhdid yaratması deyil. Onun əsas narahatlığı güclənən, müstəqil siyasət yürüdən, regionun əsas nəqliyyat və enerji mərkəzlərindən birinə çevrilən Azərbaycandır.
Rəsmi Tehran nə üçün Ermənistanın hərbi potensialının artırılmasına göz yumur və ya dəstək verir? İran Azərbaycanın ərazi bütövlüyü pozularkən sərgiləmədiyi prinsipiallığı bu gün sərhədlər və dəhlizlər məsələsində nümayiş etdirməyə çalışır? Molla rejimi Azərbaycanın uğurlarından, artan nüfuzundan və dəyişən regional reallıqlardan qorxur?
Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova Musavat.com-a bildirib ki, Cənubi Qafqazda baş verən proseslərə dövlət maraqları və geosiyasi reallıqlar prizmasından yanaşmaq daha doğru olar:
"Dövlətlər beynəlxalq münasibətlərdə ilk növbədə öz təhlükəsizliklərini, iqtisadi maraqlarını və regional təsir imkanlarını qorumağa çalışırlar. İranın regionda atdığı addımlar da məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Məsələ ondadır ki, 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra bölgədə formalaşan yeni reallıq yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərini deyil, bütün regional güc balansını dəyişib. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməsi, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığının daha da güclənməsi, yeni nəqliyyat və enerji marşrutlarının gündəmə gəlməsi, Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması perspektivi regionun bütün oyunçularını yeni hesablamalar aparmağa məcbur edib. İran da bu proseslərdən kənarda deyil. Rəsmi Tehranın bəzi məsələlərdə sərgilədiyi mövqe Azərbaycanda haqlı suallar doğurur. Çünki Azərbaycan hər zaman qonşuluq münasibətlərinə, qarşılıqlı hörmət prinsipinə və regional əməkdaşlığa üstünlük verib. Məhz buna görə də Azərbaycan cəmiyyətində belə bir gözlənti formalaşıb ki, qonşu dövlətlər də ölkəmizin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə eyni həssaslıqla yanaşmalıdırlar. Lakin burada bir vacib məqamı da nəzərdən qaçırmaq olmaz. İranın siyasətini yalnız Azərbaycan amili ilə izah etmək mümkün deyil. Tehran öz sərhədləri yaxınlığında baş verən hər bir geosiyasi dəyişikliyi milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirir. Bu baxımdan onun bəzi narahatlıqları Azərbaycanla bağlı deyil, regionda dəyişən qüvvələr nisbəti ilə bağlıdır. Məhz buna görə də İranın davranışlarını bəzən emosional rəqabətdən daha çox, strateji ehtiyatlılıq və təsir imkanlarını qorumaq cəhdi kimi qiymətləndirmək mümkündür.
Bununla yanaşı, bir həqiqət də var ki, müasir dövrdə qarşıdurma siyasəti heç bir dövlətə uzunmüddətli üstünlük qazandırmır. Cənubi Qafqazın gələcəyi silahlanma yarışında deyil, kommunikasiyaların açılmasında, iqtisadi əməkdaşlıqda, enerji və nəqliyyat layihələrinin genişlənməsindədir. Azərbaycan dəfələrlə nümayiş etdirib ki, onun məqsədi yeni gərginlik ocaqları yaratmaq deyil, regionu əməkdaşlıq məkanına çevirməkdir. Əslində bu gün cavab axtarılan əsas sual İranın Azərbaycandan qorxub-qorxmaması deyil. Sual ondan ibarətdir ki, Tehran dəyişən regional reallıqları nə dərəcədə qəbul etməyə və həmin reallıqların yaratdığı imkanlardan yararlanmağa hazırdır. Çünki Azərbaycanın güclənməsi hər hansı dövlətə qarşı yönəlmiş layihə deyil. Bu, regionun iqtisadi potensialını artıran, yeni ticarət yolları açan və bütün qonşular üçün əlavə imkanlar yaradan bir prosesdir.
Tarix göstərir ki, qonşular arasında etimadın alternativi yoxdur. Azərbaycan və İran əsrlərlə eyni coğrafiyanı, ortaq mədəniyyət elementlərini və sıx insani əlaqələri bölüşüblər. Məhz buna görə də gələcəyin yolu qarşılıqlı ittihamlardan deyil, açıq dialoqdan, hörmətdən və ortaq maraqların düzgün müəyyənləşdirilməsindən keçir. Regionun sabitliyi də, rifahı da məhz bu yanaşmadan asılı olacaq".
