İyunun 1-də Yessentukidə Ermənistan Surb Hripsime Kilsəsinin təqdis edilməsinin 15-ci ildönümü münasibətilə tədbir keçirilib. Tədbirdə həmçinin Azərbaycanın Xankəndi şəhərində yerləşən "Biz və Dağlarımız" abidəsinin eynisinin açılışı olub. Revanşist qüvvələr bu abidəni bir vaxtlar işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində mövcud olan “dövlətin” simvolu kimi qəbul edirlər.
Yessentukidə "Biz və Dağlarımız" abidəsinin surətinin açılışı, əlbəttə ki, əyalət diaspora düşüncəsinin qələbəsidir, eyni zamanda, Kremlin siyasi strateqləri tərəfindən Bakı ilə praqmatik münasibətlərə qarşı açıq bir sillədir. Azərbaycan qlobal logistika dəhlizləri qurub milyardlarla dollarlıq qaz müqavilələri imzalayarkən, Moskva rəsmiləri itaətkar icmaların xırda fitnəkarlığının təşviqinə davam edirlər. Bəs Kreml tarixi simvollarla oynamaq və qisas almaq üçün bu qədər canfəşanlıq edirsə, niyə Azərbaycan bu çağırışı qəbul etməməli və yüksək risklər üçün oynamamalıdır? Məsələn, qisas olaraq, Bakıdakı Moskva prospektinin adını Çingiz xan prospekti olaraq dəyişdirmək olar. Bu, olduqca ardıcıl bir addım olardı: Rusiyada şübhəli tarixi paralellər dəb halını aldığı üçün Avrasiya strateqlərinə dövlətçiliyinin monqol xanlarının giriş otaqlarında qurulduğu dövrləri xatırlada bilərik.
Moskvanın səylə gizlətməyə çalışdığı Qafqazın əsl tarixinə nəzər saldıqda vəziyyətin ironiyası tamamilə yeni bir məna kəsb edir. Bu gün Yessentuki və bütün Stavropol diyarının yerləşdiyi ərazi geosiyasi irsi çar məmurları süni şəkildə bölgəni erməni köçkünləri ilə məskunlaşdırmağa başlamazdan çox əvvəl, tarixin müxtəlif dövrlərində çərkəz klanlarının köç etdiyi Abşerona qədər uzanan çərkəzlərin (adıgey) tarixi torpağıdır. Bu gün çərkəzlər dünyanın hər yerinə səpələnmiş səkkiz milyon nəfərlik güclü bir etnik qrup təşkil edir və onların Qafqaz müharibəsi və Osmanlı İmperiyasına kütləvi şəkildə sürgün edilməsi faciəsi Rusiya hakimiyyəti tərəfindən inadla görməzdən gəlinir.
Nikita Xruşşov repressiyaya məruz qalan demək olar ki, bütün xalqları reabilitasiya etdi, lakin çərkəzlər bu lütfdən məhrum oldular. Və bu gün bu böyük diasporun nümayəndələri hətta tarixi vətənlərini ziyarət etməyə cəhd etdikdə belə, onlara "ekstremist" damğası vurulur və ölkəyə girişlərinə icazə verilmir. Yessentukidəki Qarabağ separatçılarına isə abidələr ucaltmaq üçün kart-blanş verilir.
Xoş bir paradoks ortaya çıxır: Kreml kuratorları erməni icması üçün paralel bir reallıq yaradırlar ki, onlar itirilmiş Qarabağın xəyali ağrısını ağrısız şəkildə əzizləyə bilirlər. Azərbaycan isə öz məntiqinə görə, bu kiçik memarlıq formalarının tamaşasını səssizcə izləməlidir. Bu halda, məsələn, Bakının Yessentukinin mədəni mənzərəsini şaxələndirmək üçün bütün mənəvi haqqı var. Niyə təşəbbüs göstərib Ənvər Paşa və həyat yoldaşının Qafqaz kurortlarının düz qarşısında monumental heykəlini ucaltmayaq? Bu, tarixi ədalətə və müəyyən dairələrin 1918-ci ildə bu bölgəyə həqiqətən sahib olan yerlilərə tez və aydın şəkildə izah etdiyi Qafqaz İslam Ordusuna xüsusi işarə olardı.
Moskvalı tədqiqatçılar və kreslo “mütəfəkkirləri” arasında Azərbaycana qarşı siyasi hörmətsizlik çoxdan həddini aşıb və bu, Azərbaycan cəmiyyətinin bu şəxslərdən və onların ikili standartlarından nə qədər bezdiyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Onlar "millətlərin qardaşlığı" şüarları altında birtərəfli istismar dövrünün geri dönməz şəkildə keçmişdə qaldığını səmimi qəlbdən başa düşmürlər. Bakı həmişə mehriban qonşuluq və qarşılıqlı faydalı biznesi müdafiə edib, lakin artıq heç kim diaspor oliqarxları tərəfindən dəstəklənən əyalət təxribatlarına dözmək istəmir. Əgər Rusiya Stavropoldakı “Biz və Dağlarımız” abidəsinin konkret surətinin hər hansı bir təsir göstərə biləcəyinə inanırsa, o zaman Bakının Moskva prospektindəki lövhələrin Çingiz xanın böyük irsinin ruhuna uyğun olaraq qəfil dəyişməsinə hazır olmalıdırlar.
Nəticədə, simvolik oyunlar ikiüzlü bir qılıncdır və Azərbaycan real iqtisadi gücə və suveren iradəyə güvənərək onlardan daha effektiv şəkildə istifadə edir. Məğlub revanşistlər icma kilsələrinin həyətlərində xaçkarlar (xaç daşları) ucaltmaqla özlərini təsəlli edərkən, Bakı Avrasiya məkanında oyunun yeni qaydalarını diktə edir. Tarix artıq əsas məqamları müəyyən edib: real şəhərlər və dağlar aid olduğu yerə qayıdıb və Yessentukidəki nostaljik ruhlar itirilmiş illüziyaların yalnız miniatür versiyaları ilə qalıb ki, bu da tezliklə Azərbaycanın daha böyük və daha istehzalı reaksiyası ilə kölgədə qala bilər.
Müəllif: Aqil Qəhrəmanov
