“Avropa İttifaqı (Aİ) və Azərbaycan münasibətlərin yeni mərhələsinə qədəm qoyur”. Bunu Aİ-nin Azərbaycandakı səfiri Mariyana Kuyunziç Bakıda Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili və Multikulturalizm Mərkəzi tərəfindən "LINKS Europe" Fondu ilə birgə təşkil edilmiş dəyirmi masada bildirib. "Biz münasibətlərimizin yeni mərhələsinə qədəm qoyuruq. Onlar intensivləşib", - o qeyd edib.

M.Kuyunziçin sözlərinə görə, bu il Azərbaycan və Aİ arasında yeni ikitərəfli saziş üzrə danışıqlar başlayıb: "Danışıqlar sentyabrın sonunda davam edəcək. Biz həmçinin Tərəfdaşlıq Prioritetlərini müzakirə etdik. Sənədin mətni ilkin olaraq razılaşdırılıb".

Diplomatın sözlərinə görə, bu iki sənəd "təmiz enerji" və ticarət kimi sahələrdə əməkdaşlıq üçün müasir və iddialı əsas təmin edəcək.

M.Kuyunziç qeyd edib ki, bu il Azərbaycan və Aİ arasındakı münasibətlərin 30 ili tamam olur. O vurğulayıb ki, Azərbaycan Aİ-nin mühüm və etibarlı enerji tərəfdaşına çevrilib, Avropa İttifaqı isə Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşıdır.

Səfir, həmçinin yüksək səviyyəli əlaqələrin aktivləşməsinə diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycandakı fəaliyyətinin ilk 10 ayında ölkəyə üç avrokomissar, Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Antonio Koşta, Aİ-nin xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi (Kaya Kallas), iyulun 1-də isə Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen səfər edib. "Bu, münasibətlərimizin necə dinamikləşdiyini göstərir", - o vurğulayıb.

Səfirin açıqlamaları Bakı və Brüssel arasında zahirən intensiv dialoqun göstəricisi olsa da, 30 illik diplomatik tarixin pərdəarxası daha mürəkkəb dinamikadan xəbər verir. Belə ki, 1996-cı ildə imzalanmış ilk Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Sazişindən bu günə qədər keçən dövrü üç əsas mərhələyə bölmək olar:

Enerji tərəfdaşlığı - Cənub Qaz Dəhlizinin istismara verilməsi ilə Azərbaycan Aİ-nin kritik enerji təhlükəsizliyi sütununa çevrildi;

44 günlük Vətən müharibəsindən və Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra Bakının həm enerji xətti, həm də Orta Dəhliz (Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutu) çərçivəsində geostrateji çəkisi kəskin artdı;

Aİ Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşı və ölkə iqtisadiyyatına ən çox birbaşa sərmayə yatıran təşkilat statusunu saxlayır.

Səfirin vurğuladığı kimi, Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen, Aİ Şurasının prezidenti Antonio Koşta və Aİ-nin xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallasın Bakıya ard-arda səfərləri Aİ-nin Cənubi Qafqaz geopolitikasında Bakıya nə qədər ehtiyacı olduğunu göstərir. Bu yüksəksəviyyəli diplomatik heyətin Bakı danışıqlarında masada olan əsas mövzular aşağıdakılardır:

Avropa Komissiyası rəhbəri Ursula fon der Lyayenə görə, əsas prioritet Azərbaycan qazının Avropaya ixracının 2027-ci ilə qədər 20 milyard kubmetrə çatdırılmasına dair 2022-ci il memorandumunun icrasını sürətləndirməkdir. Eyni zamanda, Qara dənizin dibi ilə çəkiləcək "Yaşıl Enerji Kabeli" layihəsi üzrə konkret addımlar və Avropanın bərpa olunan enerjiyə ehtiyacının Bakı vasitəsilə ödənilməsi strategiyası müzakirə olunub.

Aİ Şurası prezidenti Antonio Koştanın diqqət mərkəzində isə Ermənistan-Azərbaycan sülh müqaviləsi üzrə danışıqlar, sərhədlərin delimitasiyası və regional kommunikasiyaların açılması olub. Koşta Brüsselin sülh prosesində vasitəçilik marağını saxladığını vurğulamaqla yanaşı, Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhliz layihəsində Bakının tranzit imkanlarının genişləndirilməsini müzakirə edib.

Aİ-nin xarici siyasət üzrə baş diplomatı Kaya Kallasın Bakı təmaslarında əsas xətt Cənubi Qafqazda hərbi-siyasi sabitlik, Rusiyanın beynəlxalq sanksiyalardan yayınma mexanizmlərinin qarşısının alınması və Xəzər-Qara dəniz hövzəsində təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılması olub.

Danışıqların sentyabrın sonunda bərpa olunacağı bildirilsə də, illərdir uzanan yeni İkitərəfli Tərəfdaşlıq Sazişinin imzalanmasını ləngidən ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Tərəflər strategiyada razılaşsalar da, şərtlərdə çarpaz mövqelərdədirlər:

Aİ nə istəyir?

Brüssel ticarət bölməsində Azərbaycanın Ümumdünya Ticarət Təşkilatına (ÜTT) daxil olmasını, gömrük rüsumlarının azaldılmasını və Avropa şirkətləri üçün daxili bazara geniş çıxış tələb edir. Azərbaycan hökuməti isə yerli istehsalı, kənd təsərrüfatını və qeyri-neft sektorunu qorumaq üçün ÜTT-yə tələsik üzvlükdən çəkinir və Aİ ilə xüsusi, çevik ticarət rejimi irəli sürür.

Siyasi vektora gəlincə, Avropa Parlamentinin və bəzi Aİ strukturlarının təzyiqi ilə Brüssel sənədə vətəndaş cəmiyyəti, məhkəmə-hüquq islahatları və siyasi azadlıqlarla bağlı sərt monitorinq mexanizmləri daxil etməyə çalışır. Bakının mövqeyi isə belədir: Azərbaycan daxili işlərinə müdaxilə xarakteri daşıyan hər hansı siyasi şərti qəbul etmir və münasibətlərin yalnız "bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq və suverenliyə hörmət" prinsipi ilə qurulmasını tələb edir.

Enerji və "Yaşıl keçid" sahəsi üzrə fikir ayrılığı yoxdur. Qara dənizin dibi ilə çəkiləcək "Yaşıl enerji kabeli" və Avropaya bərpa olunan elektrik enerjisinin ixracı hər iki tərəfin kommersiya və strateji maraqlarına cavab verir.

Beləliklə, səfir Kuyunziç Aİ-nin ən yüksək rəhbərlərinin - Ursula fon der Lyayen, Antonio Koşta və Kaya Kallasın Bakıya gəlişini xüsusi qabartsa da, diplomatik müstəvidə fərqli bir mənzərə var.

Onu da xatırladaq ki, Bakıdan Brüsselə səfərlər əsasən Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov və Energetika naziri Pərviz Şahbazov səviyyəsində Aİ-Azərbaycan Əməkdaşlıq Şurası çərçivəsində reallaşır. Prezident İlham Əliyev isə bir neçə il əvvəl Aİ Şurasının təşkil etdiyi üçtərəfli sammitlər çərçivəsində Brüsseldə olub. Son dövrlər Avropa Parlamentinin anti-Azərbaycan qətnamələri və bəzi Aİ institutlarının İrəvana birtərəfli dəstək verməsi Bakının rəsmi Brüsselə qarşı ehtiyatlı və məsafəli mövqe tutmasına səbəb olub.

Yekun olaraq vurğulayaq ki, Aİ və Azərbaycan bir-biri üçün "vazkeçilməz" tərəfdaşlardır. Brüssel Rusiyadan kənar etibarlı qaz və logistika dəhlizinə, Bakı isə iqtisadiyyatı şaxələndirmək üçün Avropa kapitalına və texnologiyasına ehtiyac duyur. Sentyabrın sonunda bərpa olunacaq danışıqlar Brüsselin Bakının "qırmızı xətlərini" nə dərəcədə nəzərə alacağını göstərəcək.