İkinci əl telefon bazarında yeni saxtakarlıq üsulları yayılıb. Köhnə, təmir edilmiş, hissələri dəyişdirilmiş, hətta suya düşmüş telefonlar xüsusi emaldan keçirildikdən sonra “təzə”, “mağaza malı”, “qutusu açılmayıb” və ya “cəmi bir neçə gün işlənib” adı ilə satışa çıxarılır.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Bu sxemdə cihazın zahiri görünüşü alıcının əsas zəif nöqtəsinə çevrilib. Korpusu parıldayan, ekranında cızıq görünməyən və yeni qutuya yerləşdirilən telefon əslində illərlə işlənmiş ola bilər. Alıcı isə həqiqəti çox vaxt telefonun batareyası zəifləyəndə, ekranında ləkələr yarananda və ya cihaz servisdə açılanda öyrənir.
Köhnə telefon necə “təzə” vəziyyətə gətirilir?
İkinci əl cihazı yeni kimi göstərməyin ən geniş yayılmış üsulu onun korpusunun dəyişdirilməsidir. Telefonun köhnəlmiş arxa qapağı və yan çərçivəsi yenisi ilə əvəz olunur, ekranına qoruyucu şüşə çəkilir, kamera hissəsi təmizlənir. Nəticədə cihaz vitrində istifadə edilməmiş telefon təsiri bağışlayır.
Başqa bir üsul ekranın üst şüşəsinin dəyişdirilməsidir. Ekranın görüntü verən əsas hissəsi saxlanılır, cızılmış və çatlamış şüşə isə yenilənir. Keyfiyyətli görülən iş adi alıcının diqqətini çəkməyə bilər. Lakin ucuz materialdan istifadə olunubsa, bir müddət sonra sensor zəifləyə, ekranın rəngi dəyişə və kənarlarda yapışqan izləri yarana bilər.
Bəzi telefonlar müxtəlif cihazlardan çıxarılan hissələrlə yığılır. Bir telefondan ana plata, digərindən kamera, üçüncüsündən ekran və korpus götürülür. Belə cihaz zahirən bütöv görünsə də, daxilində bir-birindən fərqli köhnəlmə səviyyəsinə malik hissələr olur. Satıcı isə onu “tam zavod”, “ustaya getməyib” və ya “detalı dəyişməyib” ifadələri ilə təqdim edə bilər.
Qutu da saxtakarlığın bir hissəsidir
Alıcıların bir çoxu bağlı qutunu yenilik əlaməti hesab edir. Halbuki telefon qutuları, plomblar, etiketlər və aksesuarlar ayrıca satılır. Cihaz təmizləndikdən sonra uyğun qutuya yerləşdirilir, üzərinə yeni etiket vurulur və sənaye üsulu ilə qablaşdırılır.
Qutunun üzərindəki seriya və IMEI nömrəsinin telefonun daxilində göstərilən nömrə ilə uyğun gəlməməsi ciddi şübhə yaratmalıdır. Lakin nömrələr uyğun gəlsə belə, bu, cihazın mütləq yeni olması demək deyil. Telefonun orijinal qutusu illərlə saxlanılmış və sonradan yenidən qablaşdırılmış ola bilər.
Yeni kimi satılan telefonun adapteri və kabeli də orijinal olmaya bilər. Ucuz, keyfiyyətsiz adapter batareyanı zədələməklə yanaşı, qızma, qısaqapanma və yanğın riski yarada bilər.
Batareya göstəricisi alıcını aldada bilər
İkinci əl telefonun yaşını üzə çıxaran əsas detallardan biri batareyadır. Uzun müddət istifadə olunan batareyanın tutumu azalır, telefon tez boşalır, qızır və gözlənilmədən sönə bilir.
Bəzi cihazlarda köhnə batareya ucuz analoq məhsulla əvəz edilir. Telefonun menyusunda yüksək tutum görünə bilər, lakin bu göstərici batareyanın keyfiyyətinə tam zəmanət vermir. Alıcı cihazı yalnız bir neçə dəqiqə yoxladığı üçün problemin fərqinə varmır.
“iPhone 15” və daha yeni modellərdə batareya bölməsindən dövr sayı, istehsal və ilk istifadə tarixini görmək mümkündür. “Apple” həmçinin bildirir ki, bəzi modellərdə başqa telefonda əvvəllər istifadə olunmuş batareya quraşdırıldıqda “Used” qeydi görünə bilər. “Unknown Part” xəbərdarlığı isə hissənin orijinal olmaması, düzgün işləməməsi və ya sistemdə təsdiqlənməməsi ehtimalını göstərir.
“Samsung” telefonlarında isə “Samsung Members” tətbiqinin diaqnostika bölməsi ilə batareya, ekran, sensor, kamera, mikrofon, dinamik, mobil şəbəkə və digər funksiyaları yoxlamaq mümkündür.
Təmir tarixçəsi gizlədilə bilərmi?
Satıcı telefonun açılmadığını desə də, korpusun kənarlarında boşluq, vintlərdə cızıq, kamera daxilində toz və yapışqan izləri təmir ehtimalını göstərə bilər. Ekranın çərçivəyə bərabər oturmaması, “True Tone”, “Face ID” və barmaq izi funksiyalarının işləməməsi də hissələrin dəyişdirilməsinə işarə ola bilər.
“iPhone” istifadəçiləri “Settings – General – About” bölməsinə daxil olaraq “Parts and Service History” hissəsini yoxlaya bilərlər. Burada batareya, ekran, kamera və digər hissələrin dəyişdirilməsi barədə məlumat görünə bilər. “Genuine” qeydi təmirdə orijinal hissədən istifadə edildiyini, “Unknown” isə problem ehtimalını göstərir. Lakin bu bölmənin görünməməsi telefonun heç vaxt açılmadığına mütləq sübut sayılmamalıdır. Köhnə modellərdə və bəzi təmir hallarında bütün məlumatlar göstərilməyə bilər.
Azərbaycanda alıcıları necə aldadırlar?
Azərbaycanda ikinci əl telefonlar əsasən elan saytları, sosial şəbəkə səhifələri, kiçik mağazalar və lombardlar vasitəsilə satılır. Elanlarda “ideal vəziyyətdə”, “Amerika malı”, “Avropa versiyası”, “cəmi bir həftə işlənib”, “təcili pula ehtiyac olduğu üçün satılır” kimi ifadələrə tez-tez rast gəlinir.
Bu ifadələrin heç biri cihazın texniki vəziyyətini təsdiqləyən sənəd deyil. Xüsusilə bazar qiymətindən xeyli ucuz təklif olunan, qəbzi və rəsmi zəmanəti olmayan telefonlara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Digər risk IMEI nömrəsi ilə bağlıdır. Cihazın IMEI-si başqa modelə aid ola, təkrarlana və ya sonradan şəbəkədə bloklana bilər. IMEI-ni görmək üçün telefonda `*#06#` kodunu yığmaq, çıxan nömrəni qutu və parametrlər bölməsindəki məlumatla müqayisə etmək lazımdır. Beynəlxalq GSMA reyestrində itirilmiş və ya oğurlanmış kimi qeyd edilən cihazlar mobil operatorlar tərəfindən bloklana bilər.
Azərbaycanda cihazın IMEI qeydiyyatını Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin təqdim etdiyi elektron xidmətlər vasitəsilə yoxlamaq mümkündür. Təkcə telefonun şəbəkəyə qoşulması onun gələcəkdə problemsiz işləyəcəyinə zəmanət vermir.
Hesabdan çıxarılmayan telefon “kərpicə” çevrilə bilər
İkinci əl “iPhone” alarkən əvvəlki sahibin “Apple” hesabından çıxması və “Find My” funksiyasını söndürməsi vacibdir. Əks halda cihaz sıfırlandıqdan sonra aktivasiya kilidi tələb edə bilər. “Apple” bu funksiyanın itirilmiş və oğurlanmış cihazlardan başqalarının istifadəsinin qarşısını almaq üçün yaradıldığını bildirir.
“Android” telefonlarında da “Factory Reset Protection” mövcuddur. Satıcı “Google” hesabını düzgün silmədən telefonu sıfırlayıbsa, cihaz yenidən qurularkən əvvəlki hesabın parolunu tələb edə bilər. Buna görə pulu verməzdən əvvəl telefonu satıcının yanında sıfırlamaq və şəxsi hesabınızla aktivləşdirmək daha təhlükəsizdir.
Telefonu almazdan əvvəl 15 dəqiqəlik yoxlama
Alıcı ilk növbədə cihazın IMEI və seriya nömrəsini yoxlamalıdır. Telefonun ekranı ağ, qara, qırmızı, yaşıl və mavi fonda sınaqdan keçirilməli, ölü piksel və ləkələrə baxılmalıdır. Sensor ekranın bütün hissələrində işləməli, ön və arxa kameralar, fokus, flaş, mikrofon, dinamik, vibrasiya, Wi-Fi, Bluetooth, mobil şəbəkə, şarj girişi və biometrik kilid yoxlanmalıdır.
Telefonun sürətlə qızması, batareyanın bir neçə dəqiqədə nəzərəçarpacaq azalması, kameranın titrəməsi və zəng zamanı səsin kəsilməsi gizli nasazlıq əlaməti ola bilər. SIM kart daxil edilərək zəng etmək və mobil interneti yoxlamaq da vacibdir.
Satıcının “sıfırlamaq olmaz”, “yeniləmə etmə”, “servisə aparmağa ehtiyac yoxdur” deməsi ciddi xəbərdarlıq siqnalıdır. Bahalı telefon müstəqil və etibarlı servisdə yoxlanmadan alınmamalıdır.
Aldadılan alıcı nə edə bilər?
Rəsmi mağaza və ya sahibkardan alınan məhsulda qüsur və saxtalıq aşkarlanarsa, istehlakçı malın dəyişdirilməsini, qiymətin azaldılmasını, qüsurun aradan qaldırılmasını, müqavilənin ləğvini və zərərin ödənilməsini tələb edə bilər. Bunun üçün qəbz, zəmanət talonu, yazışmalar və ödənişi təsdiqləyən sənədlər saxlanmalıdır. Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyi qüsurlu və ya saxta məhsulun satıcı tərəfindən geri götürülməli olduğunu bildirir.
Şəxsdən nağd pulla, heç bir sənəd olmadan alınan telefonda hüququ qorumaq daha çətinləşir. Buna görə satıcının şəxsiyyət və əlaqə məlumatları, elan görüntüsü, yazışmalar, bank köçürməsi və cihazın IMEI nömrəsi saxlanmalıdır.
İkinci əl telefon almaq özü-özlüyündə pis seçim deyil. Peşəkar şəkildə bərpa edilmiş cihaz vəziyyəti açıq göstərildikdə və uyğun qiymətə satıldıqda sərfəli ola bilər. Saxtakarlıq telefonun təmir edilməsi deyil, bu faktın alıcıdan gizlədilərək cihazın yeni adı ilə baha satılmasıdır.
