Son illər Azərbaycanda doğum göstəricilərinin azalması artıq təkcə statistik rəqəm deyil, ölkənin uzunmüddətli demoqrafik, iqtisadi və sosial inkişafı baxımından strateji çağırış kimi qiymətləndirilir.

Əhalinin yaş strukturunda baş verən dəyişikliklər, nikah yaşının yüksəlməsi, şəhərləşmənin sürətlənməsi, yaşayış xərclərinin artması və gənc ailələrin iqtisadi gözləntilərinin dəyişməsi doğum səviyyəsinə təsir göstərən əsas amillər sırasındadır. Məhz buna görə də son aylarda uşaqpulunun bərpası, çoxuşaqlı ailələr üçün sosial təminatların genişləndirilməsi, dörd və daha çox uşağı olan ailələrin mənzillə təmin edilməsi kimi təkliflər yenidən ictimai müzakirələrin mərkəzinə çıxıb.

Lakin əsas sual budur: bu tədbirlər həqiqətən doğum səviyyəsini artıra bilərmi?

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrin əksəriyyəti son onilliklərdə oxşar problemlə üzləşib. Maraqlıdır ki, yüksək gəlirli ölkələrdə belə ailələrə ayrılan böyük maliyyə dəstəyi doğum göstəricilərini əvvəlki səviyyəyə qaytara bilməyib. Deməli, problem təkcə pul məsələsi deyil, insanların həyat tərzində və sosial davranışında baş verən dəyişikliklərlə bağlıdır.

Fransa uzun illərdir Avropada ən güclü ailə siyasətinə malik ölkələrdən biri hesab olunur. Burada ailələrə aylıq uşaq müavinətləri verilir, vergi güzəştləri tətbiq edilir, uşaqlar üçün geniş dövlət bağçaları şəbəkəsi fəaliyyət göstərir, analıq və atalıq məzuniyyətləri kifayət qədər uzundur. Bunun nəticəsində Fransa uzun müddət Avropa İttifaqında ən yüksək doğum göstəricilərindən birini qoruyub saxlaya bilmişdi. Lakin son illərdə hətta Fransada belə doğum səviyyəsi azalmağa başlayıb. Bu fakt göstərir ki, ən geniş sosial dəstək paketi belə demoqrafik meylləri tam dəyişə bilmir, sadəcə azalma sürətini zəiflədə bilir.

Skandinaviya ölkələri də maraqlı nümunədir. İsveç, Norveç və Finlandiyada ailələrə dövlət tərəfindən geniş sosial təminatlar təqdim olunur. Valideynlər uzunmüddətli ödənişli məzuniyyət hüququna malikdirlər, dövlət bağçaları yüksək keyfiyyətlidir, qadınların əmək bazarına qayıtması üçün geniş imkanlar yaradılıb. Buna baxmayaraq, son illərdə bu ölkələrdə də doğum səviyyəsi əhalinin özünü bərpa etməsi üçün tələb olunan həddən aşağı düşüb. Bu isə göstərir ki, rifahın yüksək olması avtomatik olaraq doğum artımı yaratmır.

Ən maraqlı nümunələrdən biri Cənubi Koreyadır. Bu ölkə son iyirmi ildə doğum səviyyəsini artırmaq məqsədilə yüz milyardlarla dollar həcmində proqramlar həyata keçirib. Gənc ailələrə birdəfəlik ödənişlər, aylıq müavinətlər, mənzil subsidiyaları, uşaq bağçası güzəştləri təqdim olunub. Buna baxmayaraq, dünyanın ən aşağı doğum göstəricisi məhz Cənubi Koreyada qeydə alınır. Səbəb odur ki, yüksək mənzil qiymətləri, ağır iş rejimi, uşaqların təhsil xərclərinin çox olması və gənclərin karyera prioritetləri maliyyə təşviqlərinin təsirini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Macarıstan isə fərqli model tətbiq edib. Burada dörd və daha çox uşaq böyüdən analar ömürlük gəlir vergisindən azad edilir, çoxuşaqlı ailələrə faizsiz kreditlər və mənzil dəstəyi təqdim olunur. Bu tədbirlər müəyyən dövrdə doğum göstəricilərində müvəqqəti artım yaratsa da, sonrakı illərdə artımın davamlı olmadığı müşahidə edildi. Deməli, maliyyə təşviqləri müəyyən təsir göstərsə də, uzunmüddətli demoqrafik dönüş yaratmaq üçün kifayət etmir.

Bu beynəlxalq nümunələr Azərbaycana da mühüm mesaj verir. Əgər məqsəd yalnız doğum statistikasını qısamüddətli dövrdə yaxşılaşdırmaqdırsa, uşaqpulunun bərpası müəyyən müsbət təsir göstərə bilər. Xüsusilə aztəminatlı ailələr üçün aylıq müavinətlər uşaqların saxlanması ilə bağlı gündəlik xərclərin bir hissəsini kompensasiya edə bilər. Lakin orta gəlirli ailələrin qərarlarına təsir edən əsas amillər fərqlidir. Onlar daha çox mənzil problemi, sabit gəlir, inflyasiya, uşaqların gələcək təhsili, keyfiyyətli səhiyyə və məşğulluq imkanlarını nəzərə alırlar.

Azərbaycanda mənzil məsələsi xüsusilə ön plana çıxır. Gənc ailələrin əhəmiyyətli hissəsi ipoteka krediti əldə etməkdə çətinlik çəkir və ya uzun illər kirayədə yaşamağa məcbur olur. Bu şəraitdə ikinci və ya üçüncü uşaq barədə qərar təxirə salınır. Buna görə də ailə siyasətinin tərkib hissəsi kimi əlçatan mənzil proqramlarının genişləndirilməsi doğum səviyyəsinə maliyyə müavinətlərindən daha güclü təsir göstərə bilər.

Dörd və daha çox uşağı olan ailələrin mənzillə təmin olunması ideyası sosial baxımdan müsbət görünür. Lakin bu təşəbbüsün praktik tərəfi də diqqətlə hesablanmalıdır. Belə proqram yalnız şəffaf meyarlar, dəqiq maliyyə planlaması və uzunmüddətli büdcə öhdəliyi əsasında həyata keçirilə bilər. Əks halda, növbələrin uzanması və gözləntilərin doğrulmaması sosial narazılıq yarada bilər.

Uşaqpulunun bərpası məsələsində də eyni yanaşma vacibdir. Əgər müavinət bütün uşaqlara universal qaydada ödənilərsə, dövlət büdcəsinə düşəcək yük kifayət qədər böyük olacaq. Buna görə də bir çox ölkələr ünvanlı modeli seçirlər. Yəni aşağı gəlirli ailələr, çoxuşaqlı ailələr, əlilliyi olan uşaqlar və ya müəyyən yaşa qədər uşaqlar üçün daha yüksək sosial dəstək tətbiq edilir. Belə model həm büdcə baxımından daha səmərəli hesab olunur, həm də sosial ədalət prinsipinə daha çox uyğun gəlir.

Demoqrafik siyasətin uğuru yalnız sosial müavinətlərlə ölçülmür. Ən uğurlu ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, ailə siyasəti məşğulluq, təhsil, səhiyyə, mənzil, vergi güzəştləri, qadınların əmək bazarında iştirakının dəstəklənməsi və uşaqlara qulluq xidmətlərinin inkişafı ilə birlikdə həyata keçiriləndə daha yaxşı nəticə verir. Başqa sözlə, insanlar yalnız uşağa görə verilən müavinəti deyil, həmin uşağın 20 il sonrakı həyat perspektivini də qiymətləndirirlər.

Azərbaycanda da uzunmüddətli demoqrafik strategiya məhz bu prinsiplər üzərində qurulmalıdır. Uşaqpulunun bərpası, çoxuşaqlı ailələrə əlavə güzəştlər və mənzil proqramları bu strategiyanın mühüm elementləri ola bilər. Lakin bunlar iqtisadi sabitlik, yeni iş yerlərinin yaradılması, əlçatan ipoteka, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin artırılması, keyfiyyətli səhiyyə və ailələrin sosial rifahını yüksəldən digər islahatlarla tamamlanmalıdır.

Nəticə etibarilə, beynəlxalq təcrübə göstərir ki, doğum göstəricilərinin azalmasının qarşısını almağın sadə resepti yoxdur. Heç bir ölkə təkcə pul ödəməklə bu problemi tam həll edə bilməyib. Lakin düzgün qurulmuş kompleks ailə siyasəti demoqrafik geriləməni yavaşlada, ailələrin sosial rifahını yüksəldə və gənclərin uşaq sahibi olmaq qərarını daha inamla verməsinə şərait yarada bilər. Azərbaycan üçün də əsas məsələ birdəfəlik populist qərarlar deyil, uzunmüddətli, maliyyə baxımından dayanıqlı və insan mərkəzli demoqrafik strategiyanın formalaşdırılmasıdır.

Akif Nəsirli
Globalinfo.az