Azərbaycanla İranın münasibətləri heç vaxt yalnız iki qonşu dövlətin münasibətləri olmayıb. Bu əlaqələrin arxasında tarix, coğrafiya, etnik bağlar, enerji, ticarət, təhlükəsizlik və böyük dövlətlərin Cənubi Qafqaz uğrunda rəqabəti dayanır. Ona görə də Bakı ilə Tehran arasında münasibətlərdə hər bir dəyişiklik təkcə ikitərəfli əlaqələrə deyil, bütövlükdə regionun geosiyasi mənzərəsinə təsir edir.
Bu gün əsas sual budur: Azərbaycan-İran münasibətlərində həqiqətən yeni səhifə açılır, yoxsa tərəflər növbəti böhran baş verməsin deyə məcburi şəkildə dialoqa qayıdırlar? Son aylarda baş verənlər ikinci ehtimalı daha inandırıcı göstərsə də, münasibətlərdə yeni mərhələnin formalaşması üçün müəyyən imkanların yarandığı da görünür.
2026-cı ilin martında Naxçıvana edilən və Bakı tərəfindən İranla əlaqələndirilən dron hücumu münasibətləri son illərin ən təhlükəli nöqtələrindən birinə gətirdi. Azərbaycan Tehrandan izahat tələb etdi, diplomatik tədbirlər gördü və İranla bağlı təhlükəsizlik məsələlərini daha sərt şəkildə gündəmə gətirdi. Lakin diqqətçəkən məqam bundan sonra baş verdi. Gərginliyin pik həddə çatmasına baxmayaraq, Bakı münasibətlərin tamamilə qopmasına getmədi. Əksinə, Azərbaycan İrana humanitar yardım göndərdi, sərhəd-keçid imkanları bərpa olundu və daha sonra Azərbaycanın Tehrandakı diplomatik fəaliyyəti yenidən başladı. Bu davranış Azərbaycanın İran siyasətində əsas xəttin dəyişmədiyini göstərir. Bakı Tehranla qarşıdurma istəmir, amma münasibətlərin əvvəlki qaydalarla davam etməsinə də razı deyil.
Azərbaycan üçün İranla münasibətlərdə əsas məsələ yalnız ticarət və sərhəd təhlükəsizliyi deyil. Bakı Tehran tərəfindən özünün xarici siyasət seçimlərinə münasibətin dəyişməsini də gözləyir. Azərbaycanın İsraillə münasibətləri uzun müddətdir İranın narahatlığının əsas səbəblərindən biridir. Tehran Bakının İsraillə siyasi, hərbi və texnoloji əməkdaşlığını öz milli təhlükəsizliyi baxımından risk kimi qiymətləndirir. Digər tərəfdən, Azərbaycan İranın öz ərazisindən qonşularına qarşı təhdid kimi istifadə etməsinə və daxili proseslərə müdaxilə cəhdlərinə həssas yanaşır. Deməli, tərəflərin əsas problemi bir-birinin xarici siyasətinə münasibətdir. Burada qarşılıqlı anlaşmanın mühüm prinsipi ortaya çıxır: Azərbaycan İsraillə münasibətlərindən imtina etməyəcək, İran da öz regional siyasətindən bir gündə əl çəkməyəcək. Ona görə də real çıxış yolu tərəflərin bir-birinin “qırmızı xətlərini” tanımasından keçir. Əgər Tehran Azərbaycan ərazisinin İrana qarşı hər hansı hərbi əməliyyat üçün istifadə edilməməsi barədə Bakıdan təminat gözləyirsə, eyni məntiqlə Azərbaycan da İran ərazisindən Azərbaycana qarşı təxribatların təşkil olunmayacağına dair real təminat istəyəcək. Məhz burada etimad problemi yaranır.
Azərbaycan-İran münasibətlərində ən mürəkkəb məsələlərdən biri Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat bağlantılarıdır. Bakı Naxçıvanla əlaqənin təmin edilməsini özünün strateji və iqtisadi marağı hesab edir. Bu məsələ artıq yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin predmeti deyil. ABŞ-ın prosesdə artan rolu və regionda yeni nəqliyyat arxitekturasının formalaşması Zəngəzur məsələsini daha geniş geosiyasi müstəviyə çıxarıb. 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişi üzrə razılaşmanın ilkinləşdirilməsi də regional nəqliyyat gündəliyinin əhəmiyyətini artırıb. İran üçün əsas narahatlıq sərhədin itirilməsi deyil, geosiyasi çəkisinin azalmasıdır. Tehran Azərbaycanla Naxçıvan arasında bağlantının yaradılmasına tamamilə qarşı olmaq əvəzinə, həmin prosesdə özünün də iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının qorunmasına çalışa bilər. Bu baxımdan İran üzərindən keçən alternativ marşrutların inkişafı Bakı ilə Tehran arasında rəqabəti əməkdaşlığa çevirmək üçün imkan yaradır. Başqa sözlə, Zəngəzur məsələsi münasibətləri pozan amil olmaqla yanaşı, düzgün diplomatiya aparılarsa, iki ölkəni iqtisadi cəhətdən bir-birinə daha çox bağlayan layihəyə də çevrilə bilər.
2026-cı ildə İran ətrafında baş verən hərbi-siyasi proseslər də Bakı-Tehran münasibətlərinə yeni reallıq gətirib. Azərbaycan üçün İranla sərhəddə sabitlik artıq əvvəlkindən daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki İran ərazisində baş verən hərbi eskalasiya birbaşa Azərbaycan ərazisinin təhlükəsizliyinə, nəqliyyat dəhlizlərinə, enerji marşrutlarına və xüsusilə Naxçıvana təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, İran da Azərbaycanla düşmən münasibətlərin özünə əlavə risk yaratdığını görür. Regionda hərbi-siyasi gərginliyin yüksəldiyi bir vaxtda Tehran üçün şimal sərhədində əlavə böhran ocağının yaranması arzuolunan deyil. Bu baxımdan son günlər İran tərəfindən Azərbaycana münasibətdə əməkdaşlıq mesajlarının səsləndirilməsi təsadüfi görünmür. İran və Azərbaycan arasında idman və gənclər sahəsində yeni əməkdaşlıq sazişinin imzalanması kimi addımlar münasibətlərin tamamilə normallaşdığını göstərməsə də, dialoqun davam etdirilməsi üçün siyasi iradənin olduğunu nümayiş etdirir.
Azərbaycanın Tehrandan gözləntilərini bir neçə istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür. Birincisi, qarşılıqlı təhlükəsizlik təminatları. Azərbaycan ərazisinin İrana qarşı istifadə edilməməsini təmin etməyə hazırdır, amma bunun qarşılığında İran ərazisindən Azərbaycana qarşı təxribatların olmayacağına əmin olmaq istəyir. İkincisi, iqtisadi əməkdaşlığın siyasiləşdirilməməsi. Sərhəd ticarəti, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi və digər iqtisadi layihələr iki ölkənin münasibətlərini sabitləşdirə biləcək əsas vasitələrdir. Son günlər sərhəd ticarətinin və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi ilə bağlı mesajların artması da bu istiqamətin aktuallığını göstərir. Üçüncüsü, İranın Azərbaycanın Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığına daha realist yanaşması. Bakı-Ankara münasibətləri artıq Azərbaycan xarici siyasətinin əsas sütunlarından biridir və Tehran bunu nəzərə almadan Azərbaycanla uzunmüddətli münasibət modeli qura bilməz.
Əslində, yeni münasibət modeli İrana da ciddi imkanlar yaradır. Azərbaycan İran üçün Avropaya, Rusiyaya və Qafqazın digər istiqamətlərinə çıxış baxımından əhəmiyyətli tərəfdaşdır. Şimal-Cənub dəhlizinin inkişafı İranın tranzit potensialını artıra bilər. Bakı ilə siyasi münasibətlərin sabitləşməsi isə İranın şimal sərhədində əlavə təhlükəsizlik problemi yaşamamasına imkan verər. Burada əsas məsələ qarşılıqlı etimaddır. Bakı ilə Tehran arasında münasibətlər bir neçə yüksək səviyyəli görüş və bəyanatla tamamilə normallaşa bilməz. Bunun üçün təhlükəsizlik, diplomatik münasibətlər, sərhəd, nəqliyyat və iqtisadi əməkdaşlıq sahələrində davamlı mexanizmlər yaradılmalıdır. Əks halda münasibətlər yenə də eyni dövrəni təkrarlaya bilər: yaxınlaşma, qarşılıqlı ittihamlar, böhran və yenidən dialoq.
Azərbaycan-İran münasibətlərində yeni səhifənin açılması mümkündür. Azərbaycan İranı regionun qaçılmaz geosiyasi reallığı kimi qəbul edir və Tehranla açıq qarşıdurmadan yayınmağa çalışır. İran da Azərbaycanı artıq əvvəlki kimi yalnız öz təsir dairəsində görməyin mümkün olmadığını anlamalıdır. Bakı-Tehran münasibətlərində əsas məsələ dostluq ritorikasının güclənməsi deyil. Əsas məsələ etimadın institusional mexanizmlərə çevrilməsidir. İranla münasibətlərdə Azərbaycan üçün ən doğru siyasət nə qarşıdurmadır, nə də güzəşt. Ən real yol öz milli maraqlarını qoruyaraq, qonşu ilə işlək və proqnozlaşdırılan münasibət modeli yaratmaqdır. Bakının çalışdığı da elə budur...
qaynarinfo.az
