Azərbaycan son illərdə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində müxtəlif layihələr həyata keçirir. Bu layihələr arasında avtomobil istehsalı sahəsinin inkişafı xüsusi yer tutur. Məhz bu məqsədlə müxtəlif dövrlərdə xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlıq qurulmuş, ölkənin ayrı-ayrı regionlarında avtomobil yığımı və istehsalı ilə bağlı təşəbbüslər reallaşdırılmışdır. Hazırda isə Çinlə qurulan yeni əməkdaşlıq bu sahədə növbəti mərhələ kimi qiymətləndirilir.

Azərbaycanın avtomobil sənayesi sahəsində əvvəlki təcrübəsi əsasən xarici markaların yerli zavodlarda yığılmasına əsaslanıb. Naxçıvanda fəaliyyət göstərən avtomobil zavodunda Çin mənşəli “Lifan” markalı minik avtomobilləri istehsal olunurdu. Daha sonra Neftçalada İran tərəfdaşları ilə birlikdə “Samand” və “Khazar” markalı avtomobillərin istehsalına başlanıldı. Gəncə Avtomobil Zavodu isə əsasən yük avtomobilləri, traktorlar və kənd təsərrüfatı texnikasının yığılması ilə məşğul olub. Lakin bütün bu təşəbbüslər müəyyən nəticələr versə də, ölkədə güclü və rəqabətqabiliyyətli avtomobil sənayesinin formalaşmasına gətirib çıxarmayıb.

Bunun əsas səbəblərindən biri Azərbaycanın daxili bazarının məhdud olmasıdır. Avtomobil sənayesi yüksək investisiya tələb edən sahədir və istehsalın rentabelli olması üçün böyük həcmdə satış lazımdır. Azərbaycanın bazarı isə bu baxımdan kifayət qədər geniş deyil. Nəticədə istehsal olunan avtomobillərin maya dəyəri yüksək olur və onlar xarici rəqiblərlə qiymət baxımından rəqabət aparmaqda çətinlik çəkirlər.

Digər mühüm amil istehsal edilən markaların bazarda kifayət qədər tanınmaması ilə bağlı olub. Yerli yığım əsasında istehsal olunan avtomobillər alıcıların etimadını tam qazana bilməyib. Əksər alıcılar eyni qiymətə daha tanınmış və etibarlı hesab etdikləri xarici markalara üstünlük veriblər. Bu isə satış həcmlərinin gözlənilən səviyyəyə çatmasına mane olub.

Problemin digər tərəfi texnoloji asılılıqla bağlıdır. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən avtomobil zavodlarında əsasən xaricdən gətirilən hissələrin yığılması həyata keçirilib. Mühərriklər, elektron sistemlər və digər əsas komponentlər ölkədə istehsal olunmadığı üçün yerli sənayenin əlavə dəyəri məhdud qalıb. Bu vəziyyət həm də istehsalın xarici təchizatçılardan asılılığını artırıb.

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Çinlə hazırkı əməkdaşlıq əvvəlki layihələrdən müəyyən fərqlərə malikdir. Son onillikdə Çin avtomobil sənayesi dünya miqyasında ciddi inkişaf yolu keçib. Çin şirkətləri artıq yalnız ucuz avtomobillər deyil, həm də yüksək texnologiyalı, xüsusilə elektrik mühərrikli nəqliyyat vasitələri istehsal edirlər. Bu baxımdan Azərbaycanın Çin şirkətləri ilə əməkdaşlığı daha müasir texnologiyaların ölkəyə gətirilməsi üçün yeni imkanlar yarada bilər.

Gəncə Avtomobil Zavodu ilə Çin şirkətləri arasında əldə olunan razılaşmalar yük, kommersiya və elektrik avtomobillərinin istehsalını nəzərdə tutur. Layihənin həyata keçirilməsi yeni iş yerlərinin açılmasına, yerli mütəxəssislərin hazırlanmasına və sənaye potensialının güclənməsinə şərait yarada bilər. Eyni zamanda avtomobillərin texniki xidməti və ehtiyat hissələri ilə təminatının ölkə daxilində təşkili bu sahənin inkişafına əlavə dəstək verə bilər.

Lakin layihənin uğurlu olması üçün bir sıra vacib şərtlərin yerinə yetirilməsi tələb olunur. İlk növbədə istehsal yalnız daxili bazara hesablanmamalıdır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və nəqliyyat imkanları nəzərə alınaraq məhsulların region ölkələrinə ixracı təmin edilməlidir. İxrac bazarları olmadan iri həcmli avtomobil istehsalının iqtisadi cəhətdən səmərəli olması çətin görünür.
Bununla yanaşı, gələcəkdə yerli komponentlərin istehsalına da xüsusi diqqət yetirilməlidir. Əgər layihə yalnız xaricdən gətirilən hissələrin yığılması səviyyəsində qalarsa, onun iqtisadi təsiri məhdud olacaq. Yerli istehsal zəncirinin formalaşdırılması isə həm əlavə iş yerləri yaradacaq, həm də ölkənin sənaye potensialını artıracaq.

Satış və servis şəbəkəsinin inkişafı da vacib məsələlərdən biridir. Müasir avtomobil bazarında alıcılar yalnız avtomobilin qiymətinə deyil, həm də ehtiyat hissələrinin əlçatanlığına, texniki xidmət imkanlarına və zəmanət şərtlərinə diqqət yetirirlər. Bu baxımdan etibarlı servis infrastrukturunun qurulması layihənin uğuruna birbaşa təsir göstərə bilər.

Ümumilikdə, Azərbaycanın avtomobil sənayesi sahəsində əvvəlki təcrübəsi həm uğurlar, həm də müəyyən çatışmazlıqlarla yadda qalıb. Çinlə başlanılan yeni əməkdaşlıq isə bu sahədə yeni imkanlar yaradır. Layihənin nəticəsi əsasən onun nə dərəcədə uzunmüddətli strategiya əsasında həyata keçirilməsindən, müasir texnologiyaların tətbiqindən və regional bazarlara çıxış imkanlarının yaradılmasından asılı olacaq. Əgər bu istiqamətlərdə ardıcıl addımlar atılarsa, Azərbaycan gələcəkdə regionun mühüm avtomobil istehsal mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.

Akif Nəsirli
Globalinfo.az