Tarix zamanın qırılma nöqtəsində silkələnəndə, gələcək özünü həmişə təntənə ilə elan etmir. Bəzən o, dağların sükutunda gəlir - avtomatların kölgəsində keçirilən qurultayda birdən-birə sülhdən danışmağa başlayanda. Məhz belə bir məqam kimi Türkiyə bu gün PKK-nın qurultayına baxır - tarixin irəli atılmamışdan öncə nəfəs aldığı nadir an kimi. Ancaq bu sükutun arxasında narahatlığın uğultusu var. Özünüburaxma haqqında deyilən sözlərin arxasında isə olduqca mürəkkəb tənlik durur - burada dəyişənlər təkcə milli təhlükəsizlik deyil, həm də tarixi məsuliyyət, hakimiyyət institutları, simvollar və talelərdir.

Milli təhlükəsizlik: silahsızlanmanın başlanğıcımı, yoxsa illüziyası?

Ankara üçün PKK-nın qurultayı sadəcə dönüm nöqtəsi deyil. Bu - Türkiyənin təmkin kompası ilə keçməyə çalışdığı mina sahəsidir. Anadolunun alt qatını dörd onillik boyu terrorla bəsləmiş bir təşkilatın özünü buraxmasından danışmaq - zəhərli olub-olmadığı bilinməyən bir ilanı zərərsizləşdirməyi müzakirə etməyə bənzəyir.

Kəşfiyyat və təhlükəsizlik qurumlarının dilində bu qurultaydakı hər bir söz çağırış kimi səslənir: silahların təhvil verilməsi tam olacaqmı? Əlləri qanla ləkələnmiş komandirlər hara gedəcək? Döyüşçülər doğrudan yox olacaq, yoxsa sadəcə formasını dəyişəcək?

Məhz buna görə də, istər Prezident Ərdoğanın çıxışlarında, istərsə də təhlükəsizlik institutlarının ritorikasında bu vurğulanır: beynəlxalq şəkildə zəmanətli, yoxlanıla bilən, qeydə alınmış deeskalasiya baş vermədən heç bir addım atılmayacaq. Kağız üzərində “özünü buraxma” real buraxılma deyil. Burada söhbət terrorizmin bütün arxitekturasının - maliyyələşdirmə, logistika, təbliğat, cəlbetmə sistemlərinin - ləğvindən gedir.

Bu mənzərədə Milli Kəşfiyyat Təşkilatı (MİT) - İbrahim Kalının birbaşa kurasiyasında - sadəcə müşahidəçi deyil, mümkün olan yeni düzənin mühəndisidir. Ancaq bu mühəndislik hələ qurulmaqda ikən, Türkiyə dövləti həyəcan panelindəki bütün siqnalları aktiv saxlayır.

Öcalan: həbsxanadan gələn səsin dövrün aynasına çevrilməsi

Tarix paradoksları sevir. Terrorun simvolu indi - dolayısı ilə də olsa - mümkün sülhün simvoluna çevrilir. Uzun illər sülh ideyasının karikaturasına çevrilmiş Abdullah Öcalan qəfil dialoqun proyeksiyasına çevrilir. Onun qurultayda virtual iştirakı - istər videobağlantı, istərsə də əvvəlcədən yazılmış müraciət formasında - İmralı adasını yeni siyasi episentrə çevirir.

DEM partiyası üçün bu iştirak - prosesin legitimləşməsidir. Hakimiyyət üçün isə bu - çağırışdır. Çünki Öcalana doğru atılmış hər bir jest ictimai rəyin ülgücünə addım atmaq deməkdir. Çünki Türkiyə cəmiyyətinin əksəriyyəti üçün o, sadəcə məhbus deyil - vətən xaini, cinayətkar, ölkəni parçalamış fiqurdur.

Amma bu anda yaranan siyasi-psixoloji simvolizmi də görməmək olmaz: müharibənin simvolu sülhdən danışırsa, onu eşitmək haqqı varmı? Türkiyə bu suala cavab verərkən ədalət və siyasi zərurət arasında balans saxlayır. Axı heç bir ictimai müqavilə amneziya üzərində qurulmur. Amma barış yolunun heç biri də - təcrid olunmuş olsa belə - açar fiquru görməzdən gələ bilməz.

DEM partiyası: kürd elektoratının səsimi, yoxsa keçmişlə gələcək arasında vasitəçimi?

Bu gün DEM partiyası özünü parlament sülh agenti kimi təqdim etməyə çalışır, eyni anda həm PKK-nın buraxılmasına “bəli”, həm də məhbusların, o cümlədən Öcalanın hüquqlarının genişləndirilməsinə “bəli” deyir. Bu ikili “bəli” Ankarada şübhə ilə qarşılanır: çoxlu təsadüf, çoxlu dolayı şərt, çox az məsafə.

Buna baxmayaraq, partiyanın daxilində tarixi anın fərqindəlik hiss olunur. DEM PKK-nın yasını tutan bir partiya olmaq istəmir - o, transformasiya partiyasına çevrilmək istəyir. Buna görə də kəskin bəyanatlardan çəkinir, hüquqi terminlər seçir, Avropa İnsan Haqları Məhkəməsinin və Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarının icrasında israr edir.

Lakin burada da təhlükəli bir sərhəd mövcuddur. Əgər tələblər bütün vətəndaşlara şamil edilən hüquqi islahatlara aiddirsə - bu, demokratiyadır. Yox əgər terrorla əlaqəli şəxslərin reabilitasiyasına yönəlibsə - bu, artıq qanun yox, yaddaşın reviziyasıdır.

Ankara bu səbəbdən məsafəni qoruyur: demokratikləşmə - bəli. Siyasi amneziya - xeyr.

İnstitusional və qanunvericilik perspektivləri: islahatlara qapı, yoxsa Troya atı?

PKK-nın qurultayından sonra DEM partiyası formal olaraq demokratikləşməyə yönəlmiş, lakin əslində dərin siyasi məna daşıyan təkliflər paketi təqdim etdi. Sual kəskindir: islahatla güzəşt arasındakı sərhəd haradan keçir?

Təkliflər arasında - terror təşkilatının üzvü olmadan onun adından cinayət törətməyə görə maddənin ləğvi, bələdiyyələrdə “kayyum” (xaricdən idarəetmə) praktikasının dayandırılması, cəzaçəkmə şərtlərinin yumşaldılması, o cümlədən ağır xəstələr və ömürlük məhkumlar üçün vaxtından əvvəl azad olunma imkanı var. Mərkəzdə isə yenə Öcalan fiquru dayanır - onun ətrafında siyasi-hüquqi çələng hörülür: gəzinti hüququ, zənglər, görüşlər, hətta “ümid hüququ”na eyhamlar.

Türkiyə siyasi elitasında bu təşəbbüslər ehtiyatlı skeptisizmlə qarşılanır. AKP və MHP koalisiyası daxilində hökm sürən fikir budur: islahatlar buraxılma üçün ödəniş olmamalıdır, onlar ümumi yolun tərkib hissəsi olmalıdır - burada gündəmi dövlət müəyyən edir, dünənin düşmənləri yox.

İslahatların lehinə arqumentlər liberal və sol-mərkəzçi dairələrdən gəlir: hüquqların qorunması, AİHM normalarına dönüş, ikili standartların aradan qaldırılması. Əleyhinə arqumentlər isə milli təhlükəsizlik tərəfdən səslənir: PKK-nın onilliklər boyu davam etmiş terror tarixini silərək özünü siyasi subyekt kimi yenidən yazmaq cəhdi. MHP-dən olan bir millət vəkili belə demişdi: “Maskanı çıxardı deyə qatili qəhrəman etməyə icazə verməyəcəyik.”

Beləliklə, parlament bir dilemmanın qarşısındadır: islahat - bəli. Amma yalnız dövlətin şərtləri ilə.

Üçüncü ölkələr və silah məsələsi: komandirin aqibəti, avtomatın taleyi

Silah hara gedəcək? Keçmiş komandirləri kim qəbul edəcək? Zorakılığın qarşısına kim zəmanət verəcək? Bu suallar prosesin diplomatik mətbəxində əsas yer tutur.

Hakim dairələrdən alınan məlumata görə, PKK-nın silahlı strukturunun əsas hissəsi Şimali İraqda qalır və Türkiyəyə qayıtmaq niyyətində deyil. Komandanlığın bir hissəsinin üçüncü ölkələrə göndərilməsi ehtimalı var. Bu - praqmatik, lakin diplomatik baxımdan zəhərli qərardır: bu “üçüncü” kim olacaq? İran? Suriya? Livan? Almaniya?

Belə bir ssenari problemin ixracı ilə yanaşı, beynəlxalq çətir altında yeni qeyri-qanuni fəaliyyət mərkəzlərinin yaranmasına da səbəb ola bilər. Türkiyə artıq bir neçə dəfə şahid olub ki, “buraxılmış” qruplaşmalar illər sonra başqa ad altında - eyni simalar, eyni pullar, eyni kanallarla - yenidən ortaya çıxır.

Ankara açıq şəkildə bildirir: prosesin beynəlxalq şəkildə verifikasiyası vacibdir. Heç bir “könüllü getmələrə” yol yoxdur - yalnız Türkiyə institutlarının nəzarəti altında. Hər bir silah sadəcə təhvil verilməməli, eyni zamanda qeydə alınmalı, sənədləşdirilməli və məhv edilməlidir. Əks halda bu, müharibənin sonu deyil - onun fasiləsidir.

Postmünaqişə tənzimlənməsi: tarixin dərsləri və gələcəyə marşrut

Əgər PKK-nın buraxılması doğrudan da baş tutar və bu proses legitim qəbul olunarsa, Türkiyənin qarşısında tamamilə fərqli bir çağırış duracaq: postmünaqişə dünyasının arxitekturası. Bu mərhələdə söhbət artıq PKK-dan deyil, Türkiyənin özündən gedir — təkcə qalib gəlməyi deyil, həm də yenidən qurmağı bacaran bir dövlətdən.

Bəs, demokratikləşmə, milli təhlükəsizlik və ədaləti birləşdirən bir yol xəritəsi mümkündürmü? Mümkündür, əgər:

— İslahatlar dövlətin iradəsindən doğursa, xarici təzyiqlərdən yox;
— İnstitutlar müstəqil olsa da, sadəlövh olmasa;
— Ədalət - unudulmaya çevrilməsə;
— Barışıq - təslimiyyət mənası daşımasa.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarlarının icrası, məhbuslar üçün şəraitin yaxşılaşdırılması — bunlar güzəşt deyil, normadır. Lakin bu normaların siyasiləşdirilməsi təhlükəli bir yoldur. Çünki milli yaddaşda hələ də öldürülmüş müəllimlərin, əsgərlərin, körpələrin adları təzədir. Türkiyə sülhə doğru gedə bilər, amma öz tarixini alçaltmaq bahasına yox.

Hakimiyyətin ehtiyatlı olmasının səbəbi: maska dəyişməyi bacaran düşmən

Türkiyə dövləti, bir çox xarici müşahidəçilərin düşündüyünün əksinə olaraq, ruhsuz və mexaniki bir monolit deyil. O, xatırlayır. O, təhlil edir. Və o, gözləməyi bacarır. Çünki bilir: düşmən təkcə atəş açmağı yox, həm də mimikriya etməyi — yəni çevrilməyi bacarır. Dünən “PKK” adlandırılan qurum sabah “Mədəniyyət Hərəkatı” və ya “İnsan Hüquqları Şurası” adını daşıya bilər.

Bu məsələdə AKP və MHP tam həmrəydir: böhran dövrü mexanizmlərinin, xüsusilə də kayyum təyinatı praktikasının, terrorizmə dair qanunvericiliyin və terrorla əlaqəli şəxslərin media imkanlarına çıxışının avtomatik ləğvi olmayacaq.

Hakimiyyətin vəzifəsi sülhü “satmaq” yox, onu yetişdirməkdir. Bu isə zaman, müşahidə və təxribatlara qarşı sərt reaksiya tələb edir. Bu, parlament bazarında aparılan bir “mübadilə” deyil - zorakılığı bir metod kimi əbədi istisna edən yeni bir ictimai müqavilənin formalaşdırılmasıdır. Və bu müqavilədə geri dönüş yoxdur.

Sülh bir layihədir, xoş niyyət jesti deyil

PKK-nın qurultayı - bu, müharibənin sonu deyil. Bu, sadəcə bir dönəmdir. Bu nöqtədən sülhə doğru addımlamaq olar - amma yalnız o halda ki, hər bir addım etimad, məsuliyyət və şəffaflıqla müşayiət olunsun.

Sülh nə İmralıdan videobağlantı ilə gəlir, nə də simvolik jestlərlə. O, zehniyyətin islahı, həqiqət və ədalətlə gəlir. Əgər PKK doğrudan da yox olarsa - Türkiyə heç nə itirməyəcək. Amma əgər sadəcə bayraqlar yoxa çıxacaqsa, ritorika, simvollar və məqsədlər olduğu kimi qalacaqsa - bu sülh deyil, yeni qarşıdurma mərhələsinin məşqidir.

Türkiyə bu gün təkcə ən davamlı daxili təhlükə mənbələrindən birini zərərsizləşdirmək fürsəti qarşısında deyil - həm də göstərmək imkanına malikdir ki, dövlət eyni anda həm ədalətli, həm də güclü ola bilər. Əgər bu yol düzgün şəkildə keçilərsə - bu tarixin yeni fəslini yazan dövlət Ankaranın özü olacaq. Bu fəsil isə güllə ilə yox, prinsiplərlə yazılacaq.

Legitimlik məsələsi: sülh adından danışmaq hüququ kimə məxsusdur?

Bu prosesin ən önəmli siyasi-fəlsəfi sualı budur: dialoqu kim aparmağa səlahiyyətlidir? Rəsmi şəkildə terror təşkilatı kimi tanınan bir qurum öz tarixini yenidən yazmağa və sülh danışıqlarının subyektinə çevrilməyə cəhd edərkən, sual yaranır: bəlkə elə dialoqun özü cinayətin legitimləşdirilməsi formasıdır?

Ankara üçün bu, nəzəri yox, son dərəcə praktik məsələdir. PKK - abstrakt təhlükə deyil. Bu - minlərlə qurban, məhv olmuş həyat yolları, iqtisadi baxımdan tükənmiş bölgələr, siyasi böhranlar və diplomatik fırtınalarla dolu konkret bir qan hesabıdır. Əgər indi bu qurum, hətta silahsız formada olsa belə, eyni kadr tərkibi ilə səhnəyə başqa ad altında qayıtmağa cəhd edərsə, bu, dövlətin məğlubiyyəti kimi qəbul ediləcək.

Məhz buna görə də PKK və onunla əlaqəli şəxslərin gələcək siyasi prosesdə iştirakı yalnız bir halda mümkündür: açıq etiraf, hüquqi araşdırma və fəaliyyətlərinin tam depolitizasiyası şərti ilə. Çünki cinayət olan şey ritorikaya çevrilə bilməz. Türkiyə bunu açıq şəkildə bildirir: sülh - bəli. Cəzasızlıq - xeyr.

Tarixi paralel: Türkiyə Şimali İrlandiya deyil

“Yumşaq yanaşma” tərəfdarları tez-tez Şimali İrlandiya prosesini, Böyük Cümə razılaşmalarını, keçmiş IRA üzvlərinin parlament siyasətində iştirakını misal çəkirlər. Amma Türkiyə - İrlandiya deyil. PKK - IRA deyil. Söhbət sadəcə mədəni fərqlərdən deyil, münaqişənin mahiyyətindən gedir.

IRA heç vaxt genişmiqyaslı narkotik ticarəti ilə məşğul olmayıb, qadın və uşaqları döyüş vasitəsi kimi istifadə etməyib, öz diasporasına qarşı təxribatlar həyata keçirməyib. PKK isə miqrasiya kanallarını, silah ticarətini, informasiya şəbəkələrini idarə edən beynəlxalq qeyri-qanuni korporasiyaya çevrilib. Bu, ideologiya maskası taxmış müharibə infrastrukturudur.

Məhz buna görə də Ankara “İrlandiya nümunəsini” uyğun olmayan, bəzi Avropa dairələri tərəfindən zorla tətbiq olunmağa çalışılan və AİHM-in ritorikası da daxil olmaqla, beynəlxalq institutlar vasitəsilə təlqin edilən bir şablon kimi qəbul edir.

Avropa faktoru: təzyiq, yoxsa razılaşma?

Ankaranı ən həssas nöqtələrdən vuran məsələlərdən biri - Avropa İttifaqının roludur. Aİ mütəmadi olaraq Türkiyəyə “məhbusların hüquqlarına hörmət etməyi”, “məhkəmə qərarlarını icra etməyi”, “retorikanı yumşaltmağı” tövsiyə edir. Amma eyni Avropa unudur ki, onun ərazisində “kürd mədəniyyət mərkəzləri” adı altında PKK ilə əlaqəli strukturlar fəaliyyət göstərir və bu təşkilatların liderləri Köln ilə Brüssel arasında sərbəst dolaşırlar.

Bu cür ikili standart - Ankaranın əsas qıcıq nöqtələrindən biridir. Türkiyə nəsihət yox, ədalət gözləyir. Əgər Aİ həqiqətən sülh prosesində maraqlıdırsa - o zaman Avropadakı PKK-nın qeyri-qanuni infrastrukturunun ləğvini dəstəkləməli, onun simvollarını qadağan etməli, faktiki olaraq filiallarına çevrilmiş “qeyri-hökumət” təşkilatlarının statusuna yenidən baxmalıdır.

Türkiyədə sülhə aparan hər hansı yol beynəlxalq dürüstlük olmadan mümkün deyil. Əks halda, Avropa barışıq tərəfdaşı yox, cəzasızlığın qarantı kimi görüləcək.

İnformasiya təhlükəsizliyi: yeni mübarizə meydanı

Ən az qiymətləndirilən, lakin strateji baxımdan ən mühüm sahələrdən biri - media məkanıdır. Artıq bu gün görünür ki, PKK ilə əlaqəli provokatorlar sosial şəbəkələr və beynəlxalq platformalar vasitəsilə silahsızlanmanı “siyasi yetkinliyin qələbəsi” kimi təqdim etməyə, dövlət qurumlarını isə “dialoqa hazır olmayan despotlar” kimi göstərməyə çalışırlar.

İnformasiya müharibəsi - siyasi prosesə əlavə deyil, onun yeraltı cəbhəsidir. Ankara isə öz əks-narrativini qurmalıdır. Burada:

— dövlətin hər addımı cəmiyyətə izah edilməli;
— hər təxribat aktı sənədləşdirilməli;
— hər bir silahsızlanma faktı yoxlanmalıdır.

Bu dövr nə PR şousu üçün münasib zamandır, nə də susmaq vaxtıdır. Cəmiyyət anlamalıdır ki, sülh yalnız şüarlar yoxa çıxdıqda yox, qorxu küçələrdən çəkildikdə mümkündür.

Dövrün astanasında, yoxsa tələnin?

Millətlərin tarixində elə anlar olur ki, ilk addımı atmaqdan daha çox cəsarət - tələsməmək üçün lazımdır. PKK-nın qurultayı məhz belə bir məqamdır. Bu, alqış deyil, peşəkar ehtiyatkarlıq, strateji səbir və tarixi yaddaş tələb edir.

Türkiyə müharibə ilə təslimiyyət arasında seçim etməyə məcbur deyil. Onun üçüncü yolu var — ədalətli sülh yolu. Bu yolda cinayətkarlara bağışlanma verilmir, amma gələcək nəsillərə şans tanınır. Bu yolda şəhidlər unudulmur, lakin sağ qalanlar xilas edilir. Bu yolda dövlət sülh naminə dağıdılmır, sülh güclü dövlətin davamı kimi qurulur.

Əgər bu yol düzgün şəkildə həyata keçirilərsə - Türkiyə tarixə təkcə PKK-nı məğlub etmiş ölkə kimi yox, siyasi zorakılıq ideyasını məğlub etmiş bir millət kimi düşəcək.

Və bu - qat-qat dərin bir qələbə olacaq.

/bakunetwork.org