İsraillə Fələstinin HƏMAS qruplaşması arasında tərəflərə onlarla əsir mübadiləsinə icazə verən qısamüddətli atəşkəsdən sonra Qəzza zolağında döyüşlər yenidən başlayıb. Atəşdən sonra Fələstin anklavının müharibədən sonrakı gələcəyi ilə bağlı müzakirələr də bərpa olunub. İordan çayının qərb sahilini idarə etmək üçün BMT-nin himayədarlığından tutmuş, Fələstin Milli Administrasiyasının rəhbərlik etdiyi hökumətə qədər, müxtəlif variantlar bağlı qapılar arxasında müzakirə olunur. Israilin Baş naziri Benyamin Netanyahunun “Qəzzada təhlükəsizlik nəzarəti” adlandırdığı anklavın İsrail tərəfindən yenidən işğalı istisna olunmur. İsraildə çoxları bunu qorxunc dejavu kimi qəbul edirlər. Yarım əsrdən çox əvvəl İsrail Müdafiə Qüvvələri “Altı günlük” müharibə zamanı Qəzzanı işğal edib və 40 ilə yaxın orada qalıb. Bu illər həm Fələstin muxtariyyəti, həm də Yəhudi dövləti üçün ağır sınaq oldu. İsraili Qəzza zolağından qoşunları çıxarmağa nə məcbur etdi və niyə işğala son qoyan Baş nazir Ariel Şaron indi 7 oktyabr faciəsində günahlandırılır. Mövzunu “Lenta.ru” araşdırıb. AYNA sözügedən araşdırmanı istinadla təqdim edir:

Uzun müddət davam edən davalar

1880-ci illərdə Şərqi Avropadan yəhudi köçkünlərinin ilk dalğası o zamanlar Osmanlı imperiyasının bir hissəsi olan Fələstinə axışdı. Onlar əvvəllər bu torpaqlarda məskunlaşan və sayca üstünlük təşkil edən ərəblərlə dinc və yanaşı yaşayan yəhudilərdən çox fərqli idilər: Avropadan gələn mühacirlər sionizm ideyalarından ilhamlanır və öz dövlətlərini yaratmaq arzusunda idilər. 1882-ci ildən 1914-cü ilə qədər Fələstinin yəhudi əhalisi demək olar ki, dörd dəfə artdı - 24 mindən 94 minə qədər. Bu da ərəbləri narahat etməyə bilməzdi. İmmiqrasiya, Birinci Dünya müharibəsi zamanı səngimiş və Fələstinin Millətlər Liqasının qərarı ilə Britaniyanın nəzarətinə keçməsindən sonra yenidən güclə davam edən müntəzəm zorakılıq alovları ilə müşayiət olundu.

Ailə fotoşəkili - Ramallah Koloniyası, Qüds, 1898-ci il.

Yəhudi mühacirlərinin sayı Londonun hər cür qarşısını almaq cəhdlərinə baxmayaraq, yalnız artmağa davam etdi. O cümlədən Holokost səbəbiylə artan yəhudilərin qeyri-qanuni immiqrasiyasına görə: 1946-cı ilə qədər onların sayı yarım milyon nəfəri keçdi. 1947-ci ilin əvvəllərində ərəblər və yəhudilər arasında sonsuz çəkişmələrə, anti-müstəmləkə terroruna və fasiləsiz qeyri-qanuni immiqrasiyaya son qoymağa çalışmaqdan yorulan Britaniya hökuməti radikal tədbirlər gördü: Fələstin mandatından imtina etdi və böhranın həlli məsuliyyətini yeni yaradılanlara həvalə etdi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatına (BMT).

Vəd edilmiş və bölünmüş torpaq

Bir neçə aylıq şiddətli müzakirələrdən sonra BMT-nin xüsusi komissiyası məcburi şəkildə Fələstinin iki yeni müstəqil dövlətə - yəhudi və ərəblərə bölünməsi planını beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim etdi. Onların hər biri xüsusi nəqliyyat dəhlizləri ilə birləşdirilən üç anklavdan ibarət olmalı idi. Üç ərəb anklavından biri müasir Qəzza zolağının ərazisi də daxil olmaqla Aralıq dənizinin cənub sahili olmalı idi. Xristianlıq, islam və yəhudilik nümayəndələri üçün müqəddəs olan Qüdsü beynəlxalq şəhərə çevirmək və burada təxminən bərabər nisbətdə - hər birində 100 min ərəb və yəhudinin yaşaması qərara alındı.

Lord Artur James Balfour, İngilis Mühafizəkar siyasətçisi və dövlət xadimi - Qüdsdə İvrit Universitetinin açıldığını elan edir: Fələstin, 1925-ci il.

Nə ərəblər, nə də ən radikal yəhudi nümayəndələri bu planla razılaşdılar. Sonuncu israr etdi ki, Fələstinin bütün ərazisi yəhudi dövlətinin ehtiyacları üçün ayrılmalıdır, çünki o vaxta qədər ərəblərin bir neçə milli dövləti var idi. Böyük Britaniya təklif olunan plan üzrə BMT-də səsvermədə bitərəf qalıb, lakin onun həyata keçirilməsinə razılıq verib. Mandatın bitmə tarixi 15 may 1948-ci il olaraq təyin edildi. Bununla belə, BMT-nin planı gerçəkləşmək üçün nəzərdə tutulmamışdı: Nyu-Yorkda səsvermənin ertəsi gün sözün əsl mənasında ərəb və yəhudi birləşmələri arasında ilk döyüşlər başladı və bu, tezliklə tam hüquqlu müharibəyə çevrildi.

Misirin nəzarəti altında

Bir ailə bombardmandan sonra Qüdsün yəhudi məhəlləsindən qaçır – 1948-ci il.

Müharibənin ilk mərhələsində yəhudi birləşmələri BMT-nin planına görə ərəb dövlətinin ehtiyacları üçün ayrılması nəzərdə tutulan ərazilərin bir hissəsinə nəzarəti bərqərar edə bildi. Britaniya mandatının başa çatması ərəfəsində, 1948-ci il mayın 14-də İsrailin ilk Baş naziri David Ben-Qurion müstəqil İsrail dövlətinin yaradıldığını elan etdi və ertəsi gün İsrail beş ərəb dövlətinin - Misir, Transiordaniya, Suriya, Livan və İraqın güclü koalisiyasının hücumuna məruz qaldı. Genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar nəticəsində 700 mindən çox ərəb keçmiş məcburi Fələstinin ərazisini tərk etmək məcburiyyətində qaldı.

Güc olmadan

Fələstinin yəhudi hissəsindəki partlayışın nəticələri - 26 fevral 1948-ci il.

Xaricdən, o cümlədən SSRİ-nin fəal dəstəyi ilə İsrail nəinki sağ qalmağı, həm də bölgü planında nəzərdə tutulan hüdudlardan əhəmiyyətli dərəcədə irəliləməyi bacardı. 1949-cu ildə müharibə başa çatdı - BMT-nin vasitəçiliyi ilə tərəflər barışıq imzaladılar. Lakin Fələstində heç vaxt müstəqil ərəb dövləti yaranmadı: İordaniyanın qərb sahili İordaniyanın, Qəzza zolağı isə Misirin nəzarəti altına keçdi. Hətta 1948-ci ildə Ərəb-İsrail müharibəsi zamanı Ümumfələstin Hökuməti quruldu. Müharibə başa çatdıqdan sonra onun formal yurisdiksiyasında yalnız Qəzza zolağı qaldı, lakin onun real gücü yox idi.

Bir xəyalın çöküşü

Misir Prezidenti Camal Abdel Nasser 26 iyul 1956-cı il inqilabın dördüncü ildönümündə 250.000 nəfərlik kütlə qarşısında Süveyş kanalının milliləşdirilməsini elan edir.

1956-cı ildə Misir Prezidenti Camal Abdel Nasser Süveyş kanalını milliləşdirərək onu İsrail gəmiçiliyinə bağladı. Bu, təkcə İsraildə deyil, həm də Böyük Britaniya və Fransada böyük hiddətə səbəb oldu - üç dövlət gizli sui-qəsdə girərək Qəzza zolağı və Sinay yarımadasını işğal etdilər. Bir neçə gün ərzində İsrail hərbçiləri demək olar ki, bütün yarımadaya nəzarəti bərqərar edə bildilər, lakin SSRİ və ABŞ-ın təzyiqi ilə əməliyyat dayandırılmalı oldu və 1957-ci ilin martına qədər İsrail ordusu Qəzza və Sinayı tərk etdi.

1958-ci ildə Misir və Suriyanın birləşməsindən sonra Ümumfələstin Hökuməti buraxıldı və Qəzza zolağı rəsmi olaraq yeni Birləşmiş Ərəb Respublikasına birləşdirildi (ancaq bu uzun sürmədi). Müstəqil Fələstinin doğulmasına olan ümidlər bununla puça çıxdı.

“Altı günlük müharibə”

Yaxın Şərqdə “Altı günlük müharibə” zamanı İsrail qüvvələri tərəfindən əsir götürülən misirli məhbuslar.

Bir tərəfdən İsrail, digər tərəfdən Misir və Suriya arasındakı ziddiyyətlər artmaqda davam edirdi. 1967-ci ilin mayında Sovet İttifaqı Qahirəyə israillilərin Suriyanı işğal etməyə hazırlaşdığını bildirdi. Bu məlumatın sonradan səhv olduğu ortaya çıxdı, lakin Nasir ordunun sərhədə köçürülməsini əmr etdi və qonşu dövlətlərə İsrail dövlətinin mövcudluğuna son qoyaraq "yəhudiləri dənizə atmağa" çağırdı. Onlar dinləyib qüvvələrini İsrail sərhədlərinə çəkdilər və Misir BMT qüvvələrinə Sinayı tərk etməyi əmr etdi. Lakin koalisiya döyüş planı üzərində razılığa gəlməkdə ləngidi və İsrail təşəbbüsü ələ keçirib müharibəni özü başlatmağa qərar verdi.

İyunun 5-də İsrail ordusu Misir, Suriya və İordaniya aerodromlarına kütləvi hücumlar edərək, təyyarələrin əksəriyyətini sıradan çıxardı, sonra isə qurudan hücuma keçdi. BMT Təhlükəsizlik Şurası dərhal atəşkəs tələb edən bir neçə qətnamə qəbul etdi, lakin hərbi əməliyyatlar yalnız altıncı gündə - iyunun 10-da dayandırıldı. Bu, tarixdə “Altı günlük müharibə” kimi qaldı.

Bu məqamda İsrail əsas vəzifələrini yerinə yetirməyə nail olmuşdu: Ərəb koalisiyası dağıdıldı, Sinay yarımadası, Qəzza zolağı, Şərqi Qüds, İordan çayının qərb sahili və Qolan təpələri yəhudi dövlətinin nəzarəti altına keçdi. Noyabrın 22-də BMT Təhlükəsizlik Şurası İsrail hakimiyyətinə işğal olunmuş əraziləri qaytarmağı əmr edən daha bir qətnamə qəbul edib, lakin onlar buna məhəl qoymayıblar. 1979-cu ildə sülh müqaviləsi müqabilində İsrail Sinayı Misirə qaytarmağa razılaşdı, lakin onun qoşunları yalnız 1982-ci ildə yarımadanı tamamilə tərk etdi. Qəzza zolağı ümumilikdə 38 il İsrailin nəzarətində qaldı.

Qəzza yaxınlığındakı səkkiz fələstinli qaçqın düşərgəsindən biri - 1971 – ci il.

“Altı günlük müharibə”nin ardınca fələstinlilərin ikinci köçü baş verdi, təxminən yarım milyon insan Qəzza zolağında və İordan çayının qərb sahilindəki evlərini tərk etdi. İki bölgənin idarəsi əvvəllər orada fəaliyyət göstərən Misir və İordaniya administrasiyaları kimi İsrail hərbi idarəsinə həvalə edildi.

Formal olaraq həm Qəzza, həm də İordan çayının qərb sahili muxtar iqtisadi vahidlər hesab olunurdu, lakin balıqçılıq və kənd təsərrüfatı da daxil olmaqla bir çox sənaye sahələrinə əhəmiyyətli məhdudiyyətlər qoyuldu və həmkarlar ittifaqının fəaliyyəti qadağan edildi. Eyni zamanda, işğalın ilk onilliyində İsrail hakimiyyəti hər iki bölgədə şəraiti yaxşılaşdırmaq, “normal həyat” görüntüsü yaratmaq və fələstinliləri mövcud status-kvo ilə barışmağa məcbur etmək üçün səylər göstərib.

Üsyanlar və basqınlar

Bu, müxtəlif dərəcədə müvəffəqiyyətlə işlədi. 1970-ci ildə Qəzzada İsrail işğalına qarşı silahlı üsyan başladı. Buna cavab olaraq İsrail ordusu Qəzza zolağında bələdiyyə şuralarına nəzarəti gücləndirdi, əsgərlərinin görmə qabiliyyətini yaxşılaşdırmaq üçün bağları və sitrus meyvə ağaclarını kəsdi, 12 min fələstinlini nəzarətə götürdü və təxminən 30 min nəfəri Sinaya deportasiya etdi. Bütün bunlara o zaman israilin Cənub Hərbi Dairəsinin komandanı postunu tutan Ariel Şaron rəhbərlik edirdi.

İsrailli ravvin Moşe Levinger (solda) və məskunlaşanların lideri Hanan Porat, hökumətin Samariyada ilk yəhudi məskəni üçün tələblərini yerinə yetirmək üçün razılaşmasını qeyd edir - 8 dekabr 1975-ci il.

İsraillilərin daha bir başağrısı mənbəyi 1964-cü ildə müstəqil Fələstin dövləti yaratmaq məqsədi ilə yaradılmış Fələstin Azadlıq Təşkilatı (FAT) idi. “Altı günlük müharibə”dən sonra onun yaraqlıları postlara və İsrail hərbi mövqelərinə müntəzəm hücumlar həyata keçirdilər. Buna isə İordaniyadakı qaçqın düşərgələrinə basqınlarla cavab verildi. Nəticədə 1971-ci ildə İordaniya hakimiyyəti Fələstin təşkilatının üzvlərini Livana qovdu.

Bir qrup silahlı İsrail əsgəri küçələrdə gəzir - Nablus, İordan çayının qərb sahili, 1989-cu il.

İsrailin fələstinlilərlə birgəyaşayış siyasətinin mühüm sütunu İsraildə cəlbedici məşğulluq imkanlarının yaradılması idi: İsrailin tikinti sahələrində və fabriklərində maaşlar Qəzzada fermalar və balıqçı gəmilərindəki gəlirlərdən xeyli yüksək idi. Nəticədə, 1973-cü ilə qədər anklavın işçi qüvvəsinin 65 faizindən çoxu İsraildə işləyirdi. Bundan əlavə, altı günlük müharibənin başa çatmasından az sonra işğal olunmuş ərazilərdə yəhudi yaşayış məntəqələri görünməyə başladı. Çox vaxt onların tikintisi üçün ərəblərin zorla köçürülməsi və evlərinin sökülməsi prosesi həyata keçirilirdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının xüsusi komissiyasının məlumatına görə, 1967-1979-cu illər arasında İsrail hakimiyyəti 133 yaşayış məntəqəsi tikib: 79-u İordan çayının qərb sahilində, 29-u Qolan təpələrində, 7-si Qəzza zolağında və 18-i Sinayda.

1977-ci ildə İsraildə tarixində ilk dəfə olaraq “Likud” Partiyasının rəhbərlik etdiyi sağçı hökumət quruldu. O, əvvəlki birgəyaşayış siyasətindən əl çəkdi və Fələstin bələdiyyə şuralarına daha sərt yanaşaraq, onların səlahiyyətlərini daha da məhdudlaşdırdı - hətta su və elektrik kimi əsas məsələlərdə məhdudiyyətlər qoyuldu. Sonra Qəzza zolağında və İordan çayının qərb sahilində ərəb dövlətlərinin ianələri ilə qeyri-dövlət Fələstin qurumları yarandı. Onlar İsrail hakimiyyətlərindən asılı olmayaraq səhiyyə, təhsil və kənd təsərrüfatı məsələləri ilə məşğul olurdular və tez-tez Fələstin Təsərrüfatı Təşkilatı ilə əlaqələndirilirdilər.

Buna cavab olaraq, 1981-ci ildə İsrail hakimiyyəti hərbi qüvvələrə əlavə olaraq Qəzza və İordan çayının qərb sahili üçün mülki administrasiya yaratdı və nəhayət, əvvəlki hökumətin fələstinlilərin gündəlik məsələlərinə qarışmamaq praktikasına son qoydu. İşğal olunmuş ərazilərdə yəhudi məskənlərinin salınması əksinə, daha da geniş vüsət aldı. Bu, təbii olaraq Qəzza və İordan çayının qərb sahili sakinlərinin FAT-a rəğbətini gücləndirdi.

Fələstin "oyanışı"

1987-ci ildə israillilərlə fələstinlilərin qarşılıqlı düşmənçiliyi kritik mərhələyə çatdı. Dekabrın əvvəlində İsrailə məxsus hərbi yük maşını fələstinli fəhlələri İsraildən Qəzza zolağına aparan maşına çırpılıb. Dərhal bütün anklavda bir şayiə yayıldı: avtomobil qəzası qəza deyil, Qəzzada yəhudi tacirinə hücum üçün israillilərin qisası idi. Qəzəblənən fələstinli gənclər kortəbii etiraz aksiyası keçirərək təkərləri yandırıb və İsrail patrullarına daş atıblar.

Yaser Ərəfat Tunislə sərhəddən 40 kilometr aralıda Tebessa yaxınlığındakı hərbi təlim düşərgəsini ziyarət edir - Əlcəzair, 19 fevral 1983-cü il.

Tezliklə fələstinli etirazçıların əlindəki daşlar yerini “Molotov kokteylləri”nə, silahlara və partlayıcı maddələrə verdi və fələstinlilərin özlərinin “intifada” (ərəbcə “oyanış”) adlandırdıqları xalq iğtişaşları uzandı və 1993-cü ilə qədər davam etdi. Altı il ərzində toqquşmalarda 100-dən çox israilli və 1000-dən çox fələstinli həlak olub.

Sülhə gedən yolda çıxılmaz vəziyyət

İsrailin Baş naziri Yitzhak Rabin (ortada), İsrailin xarici işlər naziri Şimon Peres (sağda) və Fələstin lideri Yasir Ərəfat - 1994-cü il Nobel Sülh Mükafatının təqdimat mərasimində: Oslo, Norveç.

İsrail ordusu son nəticədə qiyamı yatırmağa müvəffəq olsa da, ictimai və siyasi qurum fələstinlilərlə təcili dialoqun zəruriliyini dərk etməyə başladı. 1991-ci ildə Madriddə İsrail və Fələstin nümayəndələrinin ilk görüşü keçirildi və iki il sonra Norveçin himayəsi ilə İsrailin Baş naziri Yitzhak Rabin və Fələstin Azadlıq Təşkilatının rəhbəri Yasir Ərafat çoxdan gözlənilən Oslo sülh sazişlərini bağladılar: Fələstin Azadlıq Təşkilatı İsrailin mövcud olmaq hüququnu tanıdı və terrorizmin istənilən formasından imtina etdi, İsrail isə Fələstin Azadlıq Təşkilatını Fələstin xalqının rəsmi nümayəndəsi kimi tanıdı və Qəzza zolağında və İordan çayının qərb sahilində Fələstin hökumətinin yaradılmasına razılıq verdi. Tezliklə orada Fələstin Milli Administrasiyası yaradıldı və İsrail qoşunlarını çıxarmağa başladı.

Prosesin sonu

İsrail əsgərləri Qəzza zolağının Quş-Katif şəhərində təlimlər keçirir: 24 may 2005-ci il.

Ancaq ümidlər özünü doğrultmadı: 1995-ci ildə israilli ekstremist Yiqal Amir Yitzhak Rabinin həyatına uğurlu bir cəhd etdi - bundan sonra sülh prosesi başa çatdı. Faciədən bir il sonra Norveç müqavilələrinin tam həyata keçirilməsində az marağı olan İsraildə o vaxt çox gənc olan Benyamin Netanyahunun başçılıq etdiyi sağçı hökumət hakimiyyətə gəldi. 1999-cu ildə solçu hökumət yenidən hakimiyyətə gəldi, lakin an əldən verildi: bir ildən sonra ikinci “oyanış” başladı.

Birtərəfli ayrılma

Fələstinli HƏMAS döyüşçüləri Qəzza zolağının Bəni-Suheyla şəhərində hərbi nümayişdə: 20 iyul 2017-ci il.

2001-ci ildə İsrailin Baş naziri postunu yenidən sağçı siyasətçi Ariel Şaron tutdu. O vaxta qədər Qəzza zolağı ilə bağlı vəziyyət dalana dirənmişdi: dinc israillilər arasında terror hücumlarının qurbanlarının sayı artmaqda davam edirdi, ayırıcı divarın tikintisi və anklavda təmizləmə işləri müvəqqəti sükutla nəticələndi və sülh planı hazırlandı. 2003-cü ildə “Yaxın Şərq dördlüyü”nün beynəlxalq vasitəçiliyi uğursuzluğa düçar oldu.

Özünün “Likud” Partiyası daxilində müqavimət göstərməsinə baxmayaraq, Ariel Şaron kifayət qədər radikal addım atmağa qərar verdi: Qəzza zolağı ilə birtərəfli əlaqəni kəsməyi İsrail əhalisini qorumaq üçün yeganə yol kimi gördü. 2004-cü ilin oktyabrında İsrail Parlamenti Fələstin anklavından 20 yəhudi yaşayış məntəqəsinin boşaldılması ilə bağlı qanun layihəsini dəstəklədi və 12 sentyabr 2005-ci ildə sonuncu İsrail əsgəri Qəzza zolağını tərk etdi və bununla da İsrailin 38 illik işğalına son qoyuldu.

Ariel Şaronun qərarı İsrail cəmiyyətini parçaladı və bu günə qədər də şiddətli mübahisələrə səbəb olur. Nümayişin əleyhdarları qeyd edirlər ki, İsrail hərbçiləri getdikdən iki il sonra anklavda radikal HƏMAS qruplaşması hakimiyyətə gəlib və ölkənin təhlükəsizliyinə təhdid yalnız artıb. Başqa fikirlər də var - o zaman İsrail Qəzza zolağından ayrılmasaydı, 7 oktyabr 2023-cü il faciəsi baş verməzdi. Bu və ya digər şəkildə, HƏMAS-ın hücumundan sonra anklavın və onun iki milyon əhalisinin gələcəyi yenidən qeyri-müəyyən vəziyyətdədir. İsrail hakimiyyəti və digər regional oyunçuların hansı qərara gəlməsindən asılı olmayaraq, bu qərar müvəqqəti xarakter daşıyacaq. Fələstin-İsrail uzunmüddətli nizamlanmasının perspektivləri hələ görünmür.

Müəllif: Turan Abdulla - Mənbə: AYNA.az
Təqdim etdi: DİA-AZ.COM (ƏRSOYUN BLOQU)