Qlobal nizamın pozulduğu və bloklararası qarşıdurmanın dərinləşdiyi bir dövrdə Azərbaycan heç bir hərbi-siyasi bloka birbaşa inteqrasiya olunmadan öz unikallığını qoruyur. Bakının Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatındakı (ŞƏT) fəal iştirakı ideoloji seçim deyil, xalis praqmatik geoiqtisadi strategiyadır. Azərbaycan ŞƏT-ə hərbi blok kimi yox, Avrasiyanın nəqliyyat, energetika və təhlükəsizlik xəritəsini müəyyən edən nəhəng bazar və tranzit platforması kimi baxır.

Beləliklə, Bişkekdə keçirilən sammit Bakının çoxtərəfli platformalarda ikitərəfli strateji maraqlarını necə reallaşdırdığını göstərən nümunə oldu.

Vaşinqton Sülh Sammitindən sonra Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Bişkekdə baş tutan görüşü göstərdi ki, Azərbaycan regional nəqliyyat kommunikasiyalarının (o cümlədən TRİPP / Zəngəzur dəhlizi kontekstində) açılması mexanizmlərini Asiya məkanının əsas aktorlarının gözü qarşısında sülh gündəliyinin tərkib hissəsinə çevirir.

Türkiyə Prezidenti R.T.Ərdoğan, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin rəhbərləri və İran Prezidenti Məsud Pezeşkiyanla keçirilən ikitərəfli görüşlər Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) ilə ŞƏT məkanı arasında sinerji yaradaraq Xəzər hövzəsinin tranzit təhlükəsizliyini təmin etməyə hesablanıb.

Azərbaycan üzərindən keçən Orta Dəhlizlə yükdaşımalar son illərdə rekord həddə çatıb. Çindən Avropaya göndərilən blok qatarlarının Bakı Limanı və Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) xətti ilə daşınma müddəti 12-14 günə qədər endirilib. Ötürücülük qabiliyyəti 1 milyon tondan 5 milyon tona qaldırılan BTQ dəmir yolu ŞƏT-in Çin-Mərkəzi Asiya-Avropa marşrutu ilə göndərilən yüklərinin kəsintisiz hərəkəti üçün əsas arteriyaya çevrilib.

Azərbaycanın ŞƏT üzvü olan ölkələrlə (xüsusilə Çin, Rusiya, Hindistan, Qazaxıstan, Özbəkistan) ticarət dövriyyəsi ümumi xarici ticarətimizin 40%-ə yaxınını təşkil edir. Çin ilə imzalanmış "Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə" Bakının ŞƏT-in aparıcı gücü ilə əlaqələrini keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qaldırıb.

Onu da vurğulayaq ki, Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərdəki çəkisi yalnız karbohidrogen resursları ilə ölçülmür. Qlobal geosiyasi gərginliklərin pik həddə çatdığı bir dövrdə Bakı hər bir böyük güc mərkəzi üçün "əvəzolunmaz strateji düyün" funksiyasını yerinə yetirir.

Rusiya üçün: "Sanksiyasız nəfəslik"

Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi Qərbin ağır sanksiyaları altında olan Rusiya üçün Fars körfəzinə və Hindistana çıxışın yeganə etibarlı, quru marşrutu Azərbaycan ərazisindən (Rusiya-Azərbaycan-İran) keçir. Cənubi Qafqazda sabitlik vacibdir. Moskva üçün Bakı suveren qərarlar verən, Qərbin hərbi-siyasi infrastrukturunu regiona buraxmayan və regional balansı qoruyan ən rasional tərəfdaşdır.

Türkiyə üçün: "Türk dünyasının onurğa sütunu" və geostrateji ittifaq

Türkiyənin Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) vasitəsilə Mərkəzi Asiyaya uzanan geoiqtisadi layihələrinin hamısı Azərbaycan coğrafiyasından keçir. Şuşa Bəyannaməsi ilə iki ölkə arasında hərbi-siyasi müttəfiqlik Ankaranın Cənubi Qafqazdakı güc balansını öz fəal xeyrinə dəyişməsinə zəmin yaradıb.

Mərkəzi Asiya ölkələri üçün: Avropaya yeganə alternativ

Qazaxıstan neftinin (Tengiz nefti daxil olmaqla) BTC (Bakı-Tbilisi-Ceyhan) vasitəsilə dənizə çıxarılması və Mərkəzi Asiyanın mineral resurslarının Avropaya daşınması üçün Azərbaycan yeganə alternativ marşrutdur. Xəzərin dibi ilə çəkilməsi planlaşdırılan "Yaşıl Enerji Dəhlizi" və fiber-optik internet xətti Mərkəzi Asiya respublikalarını Rusiyadan asılı olmadan birbaşa Avropa bazarlarına bağlayır.

ABŞ və Avropa İttifaqı üçün: "Enerji təhlükəsizliyi və Mərkəzi Asiyaya neytral qapı"

Cənub Qaz Dəhlizi (SGC) vasitəsi ilə Avropanın enerji təchizatı çox vacib amildir. Rusiya qazından imtina edən İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan və Serbiya kimi Avropa ölkələri üçün Azərbaycan qazı həyati əhəmiyyət kəsb edir. Bakı Avropaya qaz ixracını sabit həddə saxlamaqla enerji təhlükəsizliyinin əsas təminatçısına çevrilib.

ABŞ üçün isə Azərbaycan həm Çin, həm də Rusiyanın əhatəsində olan Mərkəzi Asiyaya təsir imkanlarını saxlamaq, eyni zamanda TRİPP kimi böyük tranzit layihələrini reallaşdırmaq üçün yeganə loyal və bloklara qoşulmayan dəniz-quru qovşağıdır.

Azərbaycanın əlindəki resurslar və təsir imkanları

Təhlillər göstərir ki, Azərbaycanın qlobal masadakı gücü və böyük güclər qarşısındakı manevr imkanları 4 ana strateji sütuna dayanır:

Əvvəla, Azərbaycan Avrasiyada həm Şərq-Qərb (Mərkəzi Asiya–Avropa), həm də Şimal-Cənub (Rusiya–İran–Hindistan) ticarət dəhlizlərinin kəsişdiyi yeganə ölkədir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı (Ələt), müasir logistik mərkəzlər, yenidən qurulan Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və Zəngəzur koridoru/TRİPP layihəsi üzrə aparılan işlər Azərbaycanı sadəcə tranzit ölkə deyil, yüklərin paylandığı regional "hab"a çevirir. Bu infrastruktur olmasa, Avrasiyanın cənub və orta nəqliyyat logistikasında ciddi axsamalar yarana bilər.

İkincisi, Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropanın 10-a yaxın ölkəsinə qaz nəql edən Bakı, eyni zamanda "Yaşıl Enerji Kəsişməsi" rolu oynayır. Xəzər dənizinin külək potensialı və işğaldan azad edilmiş ərazilərin günəş enerjisi imkanları hesabına Qara dənizin dibi ilə çəkiləcək "Yaşıl Enerji Dəhlizi" və Mərkəzi Asiyadan Avropaya elektrik enerjisinin ötürülməsi layihələri Bakının Avropanın enerji təhlükəsizliyindəki strateji rolunu növbəti onilliklər üçün sığortalayır.

Üçüncü sırada maliyyə müstəqilliyi və daxili siyasi sabitlik faktoru gəlir. Azərbaycan xarici maliyyə institutlarından və ya beynəlxalq kreditlərdən asılı olmayan, özünü maliyyələşdirə bilən və aşağı xarici borc nisbətinə (ÜDM-in 10%-indən az) malik azsaylı dövlətlərdəndir. Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) valyuta ehtiyatları və suveren daxili sabitlik Bakıya xarici siyasi təzyiqlərə müqavimət göstərmək və müstəqil xarici siyasət kursu yürütmək imkanı verir.

Daha sonra Qoşulmama Hərəkatına uğurlu sədrliyi zamanı formalaşan "neytral, lakin aktiv" imic Azərbaycanı ziddiyyətli tərəflər arasında etibarlı təmas məkanına çevirib. Bakı həm Moskva və Ankara, həm Vaşinqton və Pekin, həm də Mərkəzi Asiya respublikaları ilə eyni vaxtda konstruktiv dialoq saxlayaraq öz "qırmızı xətlərini" qorumağı bacarır.

Beləliklə, Azərbaycanın ŞƏT platformasındakı fəallığı, Bişkek Sammitindəki ikitərəfli diplomatiyası və böyük güclərlə münasibətlərindəki balansı "heç bir bloka tam aid olmamaq, amma bütün bloklar üçün əvəzolunmaz olmaq" strategiyasının təzahürüdür.

Cənubi Qafqazda formalaşan yeni reallıqlarda Bakı özünü Avrasiyanın "kilid daşı" kimi mövqeləndirməyi bacarıb. Bu kilid daşı çıxarılarsa, həm Şərq-Qərb tranziti, həm Avropanın alternativ enerji təminatı, həm də Mərkəzi Asiyanın Qərbə açılan yeganə təhlükəsiz pəncərəsi öz funksionallığını itirər. Məhz bu geoiqtisadi zərurət Azərbaycanın regional gücünü təmin edən əsas faktor olaraq qalır.