Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Bişkekdə keçirilən 6-cı Dünya Köçəri Oyunlarının açılış mərasimində iştirakı ilk baxışdan adi beynəlxalq tədbirdə iştirak kimi görünə bilər. Qırğızıstanda 112 ölkədən nümayəndələr toplaşıb və proqrama ənənəvi güləş və atçılıq yarışlarından tutmuş intellektual oyunlara, mədəni və elmi forumlara qədər 42 növ daxildir. Lakin Cənubi Qafqazın yaxın tarixi kontekstində Ermənistan nümayəndə heyətinin belə yüksək səviyyədə təmsilçiliyi simptomatik görünür. Bu gün İrəvanın bu formatda iştirakı təbii qəbul edilir. Cəmi bir neçə il əvvəl Dünya Köçəri Oyunları Ermənistan-Azərbaycan informasiya qarşıdurmasında əsas yer tuturdu.

Qarabağ münaqişəsi bitməmişdən əvvəl Ermənistanda rəsmi və media müzakirələri "yerli" erməniləri tez-tez “gəlmə” kimi təsvir edilən türk xalqları ilə fəal şəkildə qarşı-qarşıya qoyurdu. Bu konstruksiyada sözügedən mövzu mənfi etiketləmə üçün bir vasitə kimi xidmət edirdi: "köçəri" anlayışı tez-tez mənfi məna ilə təqdim olunur və "oturaq sivilizasiya" anlayışı ilə qarşı-qarşıya qoyulurdu. Buna görə də, Azərbaycanın Dünya Köçəri Oyunlarında iştirakı idman deyil, tarixi və siyasi şərhlərin mövzusuna çevrilirdi.

2-ci Dünya Köçəri Oyunlarının keçirildiyi 2016-cı il bu baxımdan xüsusilə əlamətdar idi. Ermənistan İdman Nazirliyi həmin vaxt rəsmi olaraq ölkənin nümayəndə heyəti göndərməyəcəyini açıqladı, və bildirdi ki, çünki bu format erməni idmançıları üçün "ənənəvi deyil". Amma tezliklə məlum oldu ki, Ermənistandan idmançılar həqiqətən də Qırğızıstana gəliblər. Onların arasında medal qazanan Sose Balasanyan və Qor Mkrtçyan da var idi. İrəvan iştiraklarını "şəxsi təşəbbüs"lə əlaqələndirməyə məcbur oldu, baxmayaraq ki, Oyunlar Katibliyinin nümayəndəsi beynəlxalq idman federasiyaları vasitəsilə dəvətnamələrin göndərildiyini bildirdi.

Bu əsəbi reaksiyanın səbəbi qismən turnirin adında idi. Məkanı Azərbaycanın "yadplanetliliyinin" göstəricisi kimi təqdim etmək cəhdi açıq-aşkar bir ziddiyyətlə qarşılaşdı: Ermənistandan idmançılar iştirak edib medallar uğrunda yarışarkən yarışları “yad” və ya “öz ənənələrinə uyğun olmayan” elan etmək çətindir. Onların iştirakı bir növ güzgü effekti yaratdı və forumun yalnız qonşu dövlətin "köçəri təbiətinin" təzahürü kimi şərh edilməsinin qarşısını aldı.

İki il sonra vəziyyət təkrarlandı. 2018-ci ildə Ermənistan idmançıları yenidən oyunlarda iştirak etdilər və Sose Balasanyan alış güləşində bürünc medal qazandı. Bu arada, öz idmançılarının idman nəticələri Ermənistan mediasında xeyli az fəal şəkildə işıqlandırıldı, Azərbaycan komandasının çıxışlarına isə daha çox diqqət yetirildi. Qəribə bir informasiya paradoksu yarandı: Azərbaycan idmançılarının uğurları onların "köçəri mənşəyi" haqqında nəzəriyyələri dəstəkləmək üçün istifadə edilə bilərdi, Ermənistan idmançılarının oxşar nailiyyətləri isə bu şərhi çətinləşdirdi.

Zaman keçdikcə bu ideoloji yanaşma başqa bir səbəbdən getdikcə daha az inandırıcı oldu. Dünya Köçəri Oyunlarının özü tədricən regional etnoidman tədbirindən genişmiqyaslı beynəlxalq layihəyə çevrildi. Oyunlara Qırğızıstanda, Türkiyədə və Qazaxıstanda ev sahibliyi etdikdən sonra onlar ənənəvi idman növlərini və müxtəlif xalqların mədəni irsini təbliğ etmək üçün bir platforma kimi qəbul edilməyə başladı. Bu layihə çərçivəsində köçəri mədəniyyət tamamilə fərqli bir məna kəsb etdi - xalqların qarşıdurması ilə deyil, mədəni müxtəliflik, idman ənənələri və beynəlxalq qarşılıqlı əlaqə ilə əlaqələndirildi. Bu fonda "köçəri" anlayışının yalnız mənfi siyasi etiket kimi istifadə edilməsi cəhdləri tədricən öz effektivliyini itirdi.

Eyni zamanda, Cənubi Qafqazın hərbi-siyasi konteksti də kəskin şəkildə dəyişdi. 2023-cü il hadisələrindən sonra Bakı ilə İrəvan arasında birbaşa dialoqun yeni mərhələsi başladı. Bu prosesin mühüm mərhələsi 2025-ci ilin avqustunda sülh müqaviləsinin paraflanması və Vaşinqtonda birgə Bəyannamənin imzalanması oldu. Bu addımlar illərlə davam edən qarşıdurmadan dinc yanaşı yaşama və praktik əməkdaşlıq mexanizmlərinin axtarışına keçidi göstərdi.

Bu mənada, Dünya Köçəri Oyunları regionda baş verən dəyişikliklərin bir növ barometri kimi qəbul edilə bilər. Onlar siyasi reallığın transformasiyasından sonra dövlətlərin bir-birini qəbul etdiyi dilin də necə dəyişdiyini nümayiş etdirir: "yerli" və "kənar" haqqında ritorikadan ümumi beynəlxalq formatlarda daha praqmatik iştiraka qədər.

Məhz buna görə də Nikol Paşinyanın VI Dünya Köçəri Oyunlarının açılışında iştirakı protokol tədbirindən kənara çıxan əhəmiyyətə malikdir. Bu yaxınlara qədər oyunların formatı özü Ermənistan-Azərbaycan tarixi və informasiya mübahisəsinin bir hissəsinə çevrilirdi. Bu gün isə Ermənistan nümayəndə heyətinin Azərbaycan və digər ölkələrin nümayəndələri ilə birlikdə iştirakı daha təbii görünür. Bu o demək deyil ki, keçmişin bütün ziddiyyətləri yoxa çıxmış və ya regionun siyasi və sosial narrativləri tamamilə dəyişib. Lakin dinamika özü göstərir ki, qarşıdurma təfsirləri üçün məkan tədricən daralır və beynəlxalq idman və mədəniyyət məkanları getdikcə siyasi qarşıdurmanın genişləndirilməsi əvəzinə qarşılıqlı əlaqə üçün alətlərə çevrilir.

Hazırkı oyunların əsas simvolik mənası budur: son zamanlar bölünmə üçün bəhanə kimi istifadə edilə bilən şey indi ortaq mövcudluq platformasına çevrilir. Onilliklərdir münaqişə yaşayan Cənubi Qafqaz üçün bu, özlüyündə dəyişən regional atmosferin vacib əlamətidir.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov