Müasir beynəlxalq münasibətlərdə anklav-eksklav probleminin bir neçə mümkün həll variantı mövcuddur və Ermənistanın Baş naziri Paşinyan onlardan yalnız ikisini müzakirə üçün təklif edir: 1) anklav və eksklavların de-yure aid olduqları dövlətlərin ərazisi kimi saxlanması; 2) delimitasiya prosesi çərçivəsində ekvivalent ərazilərlə mübadilə aparması
Paşinyanın Azərbaycanla anklav və eksklav məsələsinin həlli üçün iki mümkün variant irəli sürməsi ilk baxışdan texniki xarakter daşıyan açıqlama kimi görünsə də, mahiyyət etibarilə sülh prosesinin ən mürəkkəb komponentlərindən birinin artıq açıq siyasi müzakirə predmetinə çevrildiyini göstərir. İrəli sürülən bu 2 variant mahiyyət etibarilə fərqli hüquqi fəlsəfəyə əsaslanır. Birinci modelə görə, anklav və eksklavlar de-yure mənsub olduqları dövlətlərin suveren əraziləri kimi qalır və delimitasiya bu hüquqi reallığı dəyişmir. İkinci variant isə faktiki reallıq nəzərə alınaraq delimitasiya prosesində qarşılıqlı razılaşma əsasında ekvivalent ərazilərin mübadiləsi həyata keçirilir.
Məlumdur ki, SSRİ dağıldıqdan sonra həm Azərbaycan, həm də Ermənistan beynəlxalq hüququn "uti possidetis juris" keçmiş ittifaq respublikalarının inzibati sərhədləri çərçivəsində müstəqillik əldə etmiş dövlətlər kimi tanınıblar və beynəlxalq hüququn "uti possidetis juris" prinsipinə görə müstəqillik əldə edilən anda mövcud olan inzibati sərhədlər yeni dövlətlərin beynəlxalq sərhədləri kimi tanınınır. Bu isə o deməkdir ki, sovet dövründə mövcud olmuş anklav və eksklavların hüquqi statusu prinsip etibarilə dəyişməyib. Bu baxımdan delimitasiya yeni ərazi bölgüsü mexanizmi yox, mövcud hüquqi sərhədlərin yerində dəqiqləşdirilməsi prosesidir.
Ərazi mübadiləsi beynəlxalq praktikada anklav-eksklav probleminin həlli üçün tətbiq olunan mexanizmlərdən biridir. Dövlətlər qarşılıqlı razılıq əsasında sərhədləri dəyişə bilərlər. Bunun üçün əsas şərt könüllü razılıq və ekvivalentliyin təmin edilməsidir.
Anklav və eksklavların de-yure aid olduqları dövlətlərin ərazisi kimi saxlanması daha güclü hüquqi arqumentlərə söykənir, lakin bir çox problemlər yarada bilər.
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan ilə Ermənistan arasında anklav-eksklav məsələsi post-sovet məkanında mürəkkəb sərhəd problemlərindən biri hesab olunmaqla həm hüquqi, həm siyasi, həm də təhlükəsizlik baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məsələ bundan ibarətdir ki, Ermənistanda eksklav kimi yerləşən Azərbaycan kəndləri hazırda Ermənistanın tam nəzarəti altındadır, həmin kəndlərdə Azərbaycanın heç bir mülki və ya hərbi strukturu yoxdur və azərbaycanlı əhali yaşamır. Yuxarı Əksipara tamamilə dağıdılıb və yaşayış üçün yararsızdır. Digər 3 kənddə (Kərki, Sofulu və Barxudarlı) isə erməni əhalisi məskunlaşdırılıb.
Eləcə də Azərbaycan ərazisində Ermənistanın eksklavı hesab olunan Başkənd faktiki olaraq Ermənistanın deyil, Azərbaycanın nəzarəti altındadır. Və orada erməni əhalisi deyil, Azərbaycan əhalisi yaşayır. Problemi mürəkkəbləşdirən daha bir amil ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın eksklav kəndləri Ermənistan üçün strateji əhəmiyyətli ərazilər hesab olunur. Eləcə də Başkənd Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyətli hesab olunur.
Başqa sözlə Azərbaycan və Ermənistan arasında anklav-eksklav hesab olunan ərazilər son onilliklər ərzində faktiki olaraq əvvəlki inzibati vəziyyətdə mövcud deyil: orada yaşayan əhalinin tərkibi, infrastruktur və nəqliyyat marşrutları dəyişib, təhlükəsizlik mühiti tamamilə yenidən formalaşıb və s. Belə bir şəraitdə yalnız hüquqi statusun bərpası, yəni anklav və eksklavların de-yure aid olduqları dövlətlərin ərazisi kimi saxlanması məsələnin bütün praktik problemlərini avtomatik həll etmir. Eksklavların de-jure mənsub olduğu dövlətlər tərəfindən faktiki idarə olunması üçün ayrıca dəhlizlər, təhlükəsizlik mexanizmləri, yeni infrastruktur və s. yaradılmalıdır ki, bu da öz növbəsində qarşılıqlı etimad mühiti formalaşmadığına görə gələcəkdə yeni gərginlik mənbələrinə çevrilə bilər.
Ona görə də ərazi mübadiləsi variantı daha məqsədəuyğun görünür. Nəzəri cəhətdən ərazi mübadiləsi variantının müəyyən üstünlüklərini göstərmək olar. Dövlətlərarası sərhəd xəttinin nisbətən sadələşdirilməsi, faktiki və hüquqi idarəetmənin asanlaşması, təhlükəsizlik risklərinin azalması, gələcəkdə gərginlik və münaqişə ocaqlarının yaranma ehtimalının minimuma endirilməsi kimi amilləri bu variantının nisbi üstünlüklərini hesab etmək olar.
Hesab edirəm ki, bu baxımdan ərazi mübadiləsi variantının reallaşma ehtimalı daha yüksəkdir.
Lakin bu variantda müəyyən siyasi və hüquqi problem yarana bilər. Belə ki, ərazi mübadiləsi variantına getmək müəyyən mənada hüquqi mövqelərdən geri çəkilərək siyasi kompromisə keçid kimi qiymətləndirilə və daxili siyasi həyatda müəyyən gərginliklər yarada bilər. Bundan başqa ərazi mübadiləsi barədə siyasi razılaşmanın olması hələ problemin tam həlli demək deyil. Ərazi mübadiləsinin real baş tutması üçün hər 2 dövlətdə referendum keçirilməlidir. Ermənistan cəmiyyətində Azərbaycana münasibətdə revanşizm əhval-ruhiyyəsinin və ərazi iddialarının qaldığını qaldığını nəzərə alsaq, bu variantın reallaşması üçün risklərin olduğu qənaətinə gəlmək olar.
Ümumiyyətlə, Azərbaycanla Ermənistan arasında anklav-eksklav probleminin tezliklə həlli və sərhədlərin delimitasiyasının başa satması sülh prosesinin daha sürətli inkişafına kömək edə bilər. Bu məsələdə hər 2 dövlət istər-istəməz kompromis tapmağa, ortaq məxrəcə gəlməyə məhkümdür.

Müəllif: Qulamhüseyn Əlibəyli - Mənbə: "DİA-AZ"