Bir universitetin taleyi heç vaxt yalnız bir universitetin taleyi olmur. O, bütöv ali təhsil siyasətinin, dövlət idarəçiliyinin və ölkənin gələcək inkişaf modelinin göstəricisidir. Bu baxımdan Bakı Qızlar Universiteti (BQU) ətrafında yaranmış vəziyyət təkcə bir ali məktəbin akkreditasiya məsələsi kimi deyil, Azərbaycanın özəl ali təhsil siyasətinin mahiyyəti, dövlət–özəl tərəfdaşlığının vəziyyəti və qərarvermə mexanizmlərinin ədalətliliyi baxımından qiymətləndirilməlidir…

Əgər 35 il fəaliyyət göstərmiş, minlərlə məzun yetişdirmiş, cəmiyyət tərəfindən ciddi reputasiya qazanmış bir universitet fəaliyyətini davam etdirməkdə çətinliklə üzləşirsə, bu halda əsas sual yalnız "Universitet niyə akkreditasiyadan keçmədi?" deyil.

BQU məsələsi haqlı sual yaradır: özəl universitetlərə münasibət inkişaf strategiyası, yoxsa inzibati nəzarət üzərində qurulub?..

Müstəqillik dövründə Azərbaycanda özəl ali təhsil sektoru əsasən dövlət maliyyə dəstəyi olmadan formalaşıb. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə özəl universitetlər dövlət sifarişləri, elmi qrantlar, vergi güzəştləri və innovasiya proqramları vasitəsilə dəstəkləndiyi halda, bizdə bu sektor uzun illər ərzində öz daxili resursları hesabına fəaliyyət göstərmişdir. Belə şəraitdə fəaliyyət göstərən universitetlərin mövcudluğu özü müəyyən institusional davamlılığın göstəricisidir.

Əgər belə universitetlərdən biri fəaliyyətini davam etdirməkdə çətinlik yaşayırsa, dövlətin ilk reaksiyası bağlamaq deyil, inkişaf etdirmək olmalıdır. Müasir ali təhsil siyasətində əsas prinsip belədir: cəzalandırmaqdan əvvəl inkişaf etdirmək…

Bakı Qızlar Universiteti ölkədə yaradılmış ilk özəl ali təhsil müəssisələrindəndir. Onun fərqləndirici xüsusiyyətləri kimi ictimai müzakirələrdə bir sıra məqamlar göstərilir: 35 illik fasiləsiz fəaliyyət, minlərlə məzun, pedaqoji istiqamət üzrə ixtisaslaşma, qadın təhsilinin inkişafına yönəlmiş missiya, uzun illər ərzində korrupsiya və ya ciddi ictimai qalmaqallarla bağlı neqativ reputasiyanın olmaması v.s. Bu fikirlər obyektivdir, çünki el gözü tərəzidir. Belə bir universitetin institusional potensialı ETN tərəfindən qorunmalı və inkişaf etdirilməli idi...

Universitetin təsisçisi professor Ağarəhim Rəhimov sual verir: Əgər universitet standartlara cavab vermirdisə, niyə onun fəaliyyətinə 35 il icazə verilmişdi?..

Bu sual emosional etiraz deyil, dövlət idarəçiliyinin ardıcıllığına verilən ciddi sualdır. Əgər universitet uzun illər fəaliyyət göstərib, tələbə qəbulu həyata keçirib, diplomları dövlət tərəfindən tanınıb, akkreditasiya proseslərindən keçibsə, onda yaranmış vəziyyət bu 2 ehtimaldan birini göstərir: ya əvvəlki qiymətləndirmələr kifayət qədər obyektiv olmayıb, ya da son qərarın əsaslandırılması ictimaiyyət üçün kifayət qədər aydın izah edilməyib. Hər iki halda dövlət qurumlarının ictimai hesabatlılığı mühüm əhəmiyyət kəsb edir...

Beynəlxalq ali təhsil praktikasında akkreditasiya cəza mexanizmi deyil. Onun əsas məqsədi keyfiyyətin yüksəldilməsi, institusional inkişaf, davamlı monitorinq, çatışmazlıqların aradan qaldırılmasıdır. Əgər yoxlama zamanı nöqsanlar müəyyən edilirsə, beynəlxalq praktikada adətən inkişaf planı hazırlanır, müəyyən keçid müddəti verilir, təkrar qiymətləndirmə aparılır, yalnız ciddi və sistemli pozuntular aradan qaldırılmadıqda daha sərt qərarlar nəzərdən keçirilir.

Əgər universitet yoxlama nəticəsində verilən tövsiyələrin yerinə yetirilməsi istiqamətində işlədiyini bildirirsə, bu prosesin hansı mərhələdə dayandırıldığı və niyə yetərli hesab edilmədiyi ictimaiyyət üçün əsaslandırılmış şəkildə izah olunmalıdır...

BQU-da "İbtidai sinif müəllimliyi", daha sonra isə digər pedaqoji istiqamətlər üzrə qəbul imkanları məhdudlaşdırılıb. Əgər ölkədə müəllim kadrlarına ehtiyac azalıbsa, alternativ yanaşma mövcud olmalı idi. Məsələn, yeni, daha aktual pedaqoji yönlü ixtisasların yaradılması təklif edilə bilərdi: təhsildə süni intellekt, rəqəmsal pedaqogika, təhsil texnologiyaları, inklüziv təhsil, erkən uşaqlıq inkişafı, təhsil analitikası, təhsil menecmenti kimi yeni proqramların açılmasına şərait yaradılması daha rasional siyasət olardı.

İnkişaf etmiş ali təhsil sistemlərində universitetlər bağlanmır, transformasiya olunur…

Bir ali məktəbin fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması yalnız inzibati qərar deyil. Bu qərarın çoxşaxəli nəticələri olur: tələbələrin gələcəyi, müəllimlərin məşğulluğu, elmi potensial, regional iqtisadi aktivlik, vergi daxilolmaları, akademik rəqabət. Deməli, belə qərarlar yalnız hüquqi deyil, həm də sosial-iqtisadi təsir baxımından qiymətləndirilməlidir...

Müasir ali təhsil nəzəriyyəsinə görə dövlət və özəl universitetlər rəqib deyil. Onlar vahid milli ali təhsil ekosisteminin iki tamamlayıcı komponentidir. Güclü dövlət universitetləri ilə yanaşı, güclü özəl universitetlər də rəqabəti artırır, innovasiyanı sürətləndirir, investisiya cəlb edir, dövlət büdcəsinin yükünü azaldır, insan kapitalını gücləndirir. Bu səbəbdən inkişaf etmiş ölkələr özəl universitetləri strateji tərəfdaş kimi qiymətləndirirlər...

Azərbaycan ali təhsil siyasəti artıq yeni mərhələyə keçməlidir. Bu mərhələnin əsas prinsipləri cəza yönümlü deyil, inkişaf yönümlü akkreditasiya, universitetlərin transformasiya proqramları, institusional mentorluq, risk əsaslı monitorinq, nəticəyönümlü qiymətləndirmə, dövlət–özəl ali təhsil tərəfdaşlığı kimi ola bilər. Belə yanaşma həm keyfiyyəti yüksəldər, həm də ali təhsil sistemində etimadı gücləndirər.

Göründüyü kimi, Bakı Qızlar Universiteti ətrafında yaranmış vəziyyət bir universitetin taleyindən daha böyük məna daşıyır. Bu hadisə Azərbaycan ali təhsil sisteminin gələcək inkişaf fəlsəfəsi ilə bağlı mühüm suallar ortaya qoyur. Əgər məqsəd həqiqətən də keyfiyyətli və rəqabətqabiliyyətli ali təhsil sistemi qurmaqdırsa, onda əsas prioritet fəaliyyət göstərən universitetlərin potensialını qorumaq, onları beynəlxalq standartlara uyğun şəkildə transformasiya etmək və institusional inkişafını dəstəkləmək olmalıdır.

Qərarların legitimliyi yalnız qanuniliyi ilə deyil, həm də onların ədalətliliyi, şəffaf əsaslandırılması və cəmiyyət tərəfindən qəbul olunması ilə ölçülür. Məhz buna görə də Bakı Qızlar Universiteti ilə bağlı qərarın hüquqi, akademik və strateji əsaslarının ictimaiyyət üçün dolğun izah edilməsi həm universitet kollektivinin, həm tələbələrin, həm də bütövlükdə Azərbaycan ali təhsil sisteminə olan ictimai etimadın qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır...

Əgər hər hansı universitetdə nöqsanlar mövcuddursa, onların aradan qaldırılması üçün inkişaf mexanizmlərinin yaradılması, uzunmüddətli perspektivdə bağlanma qərarlarından daha səmərəli nəticələr verə bilər. Güclü ali təhsil sistemi zəif institutları sıradan çıxarmaqla deyil, onların potensialını inkişaf etdirməklə formalaşır. Dövlətin strateji marağı da məhz bu yanaşmanın üzərində qurulmalıdır...