Bakıda keçirilən Cənub Qaz Dəhlizi üzrə Məşvərət Şurasının 12-ci nazirlər iclası və yaşıl enerji üzrə Məşvərət Şurasının 4-cü nazirlər iclası beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini cəlb edib. Bunun əsas səbəbi Azərbaycanın Avropaya qaz tədarükünü genişləndirməsi məsələsinin müzakirə olunmasıdır.
Aİ və Azərbaycan bu il Brüsseldə yüksək səviyyəli enerji dialoqu keçirmək barədə razılığa gəliblər. Bu barədə Bakıda keçirilən Cənub Qaz Dəhlizi üzrə Məşvərət Şurasının 12-ci nazirlər iclası və Yaşıl Enerji Şurasının toplantısının yekunlarına dair açıqlamasında energetika üzrə Avropa komissarı Dan Yorgensen bildirib.
“Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında əlaqələrin inkişafı və daha sıx inteqrasiya üçün imkanlar mövcuddur. Bu, münasibətlərimizi möhkəmləndirən məhsuldar gün oldu. Biz bu ilin sonuna doğru Brüsseldə yüksək səviyyəli enerji dialoqu keçirmək barədə razılığa gəldik”, – o qeyd edib və əlavə edib ki, Azərbaycana yenidən səfər etməyi planlaşdırır.
Yorgensen vurğulayıb ki, Aİ-nin Rusiya enerji resurslarından imtinası fonunda Azərbaycan qazı Avropa üçün mühüm rol oynayır.
“2022-ci ildə biz istifadə etdiyimiz qazın 45%-ni Rusiyadan idxal edirdik. Bu gün bu göstərici təxminən 10% təşkil edir, lakin hələ bu da çoxdur. Biz Rusiyanın enerji resurslarından bir molekul belə idxal etmək istəmirik”, – o bildirib.
Onun sözlərinə görə, qeyri-sabit beynəlxalq şəraitdə Bakı ilə əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət qazanır: “Azərbaycandan əldə edə biləcəyimiz qaz bizim üçün son dərəcə vacibdir. Bu əməkdaşlıqdan çox məmnunuq”.
“Bu, xüsusilə Yaxın Şərqdə davam edən gərginlik fonunda daha da vacibdir”, – o əlavə edib.
Bu kontekstdə Omandakı vəziyyəti də nəzərə almaq lazımdır. Regional münaqişənin davam etməsi səbəbindən ölkədə gərginlik yaşanır. 2026-cı ilin mart ayının əvvəlində ölkənin enerji və nəqliyyat infrastruktur obyektlərinə bir sıra hücumlar həyata keçirilib.
Martın 3-də İranın pilotsuz uçuş aparatları Dukm və Salala limanlarına hücum edib. Dukm limanında yanacaq rezervuarı vurulub və bu səbəbdən bir neçə dəniz obyektində əməliyyatlar müvəqqəti dayandırılıb.
Omanın enerji sektorunun rəsmi nümayəndələri zədələnmiş infrastrukturun bərpası üçün ən azı iki həftə vaxt tələb oluna biləcəyini təsdiqləyiblər.
Bu zərbələr enerji bazarlarında kəskin reaksiya doğurub. Avropada qaz qiymətləri bu həftə 75% artaraq çoxillik maksimuma çatıb.
Vəziyyəti çətinləşdirən amillərdən biri də odur ki, Avropanın qaz anbarlarının doldurulması səviyyəsi 30%-dən aşağıdır. Dünya maye qazının (LNG) təxminən 20%-nin keçdiyi Hörmüz boğazında gəmiçiliyin dayandırılması və ya məhdudlaşdırılması isitmə mövsümünün sonuna qədər Aİ-yə tədarükün sabitliyini təhlükə altına qoya bilər.
Bu şəraitdə bir sıra suallar ortaya çıxır. İranda mümkün müharibə Azərbaycanın Avropa üçün strateji əhəmiyyətini hansı dərəcədə dəyişə bilər? İranda mövcud qeyri-sabitlik Azərbaycan Respublikasının Aİ üçün siyasi və iqtisadi çəkisinə necə təsir edir? Qərbə alternativ cənub marşrutlarının bloklanması şəraitində Azərbaycandan enerji tədarükü nə qədər kritik əhəmiyyət kəsb edir?
Neft Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru İlham Şabanın fikrincə, Bakıda keçirilən tədbirin əsas nəticəsi Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında Brüsseldə yüksək səviyyəli enerji dialoqunun keçirilməsi barədə razılaşmanın əldə olunmasıdır.
“Bundan əlavə, bu bəyanatın məhz Aİ-nin energetika üzrə komissarı Dan Yorgensen tərəfindən səsləndirilməsi onu göstərir ki, indiyədək mövcud olan enerji əməkdaşlığı yeni mərhələyə qədəm qoyur.
Əvvəlcə qeyd etmək istərdim ki, Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında yüksək səviyyəli enerji dialoqu yeni mexanizm deyil. Söhbət tamamilə yeni platformadan yox, artıq mövcud olan əməkdaşlığın institusional davamından gedir.
Xatırladım ki, bu il Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında enerji əməkdaşlığının 20 ili tamam olur.
Məhz 2006-cı il 7 noyabrda Brüsseldə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və həmin dövrdə Avropa Komissiyasının prezidenti olan Joze Manuel Barrozu enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu imzaladılar. Bu sənəd həmin dialoqun hüquqi əsasını qoydu.
2011-ci il 13 yanvarda Bakıda Azərbaycan və Aİ arasında “Cənub Qaz Dəhlizi üzrə Birgə Bəyanat” imzalandı. Bu sənəd Avropa İttifaqının Azərbaycan qazının idxalı ilə bağlı layihələrə dəstəyinin iş çərçivəsini müəyyənləşdirdi.
2022-ci il 18 iyulda isə Bakıda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayen enerji sahəsində əməkdaşlığa dair yeni Memorandum imzaladılar. Bu sənəd dəyişən dünya şəraitində qlobal enerji təhlükəsizliyini gücləndirmək məqsədilə Azərbaycan qazının Avropa İttifaqına tədarükünün iki dəfə artırılmasını nəzərdə tutur”, – tədqiqatçı bildirib.
Onun sözlərinə görə, daha konkret ifadə edilsə, “yüksək səviyyəli enerji dialoqu” artıq təkcə şirkətlər və ya texniki mütəxəssislər səviyyəsində keçirilən görüşlər demək deyil.
“Bu mərhələ Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında enerji əməkdaşlığı sahəsində strateji və siyasi qərarların formalaşdırılmasını nəzərdə tutur.
Bu baxımdan Brüsseldə planlaşdırılan yüksək səviyyəli enerji dialoqu ehtimal ki, orta müddətli perspektivdə Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında əməkdaşlığa töhfə verəcək platformaya çevriləcək – təkcə qaz tədarükünün cari həcmləri üzrə deyil, həm də uzunmüddətli enerji keçidi gündəliyi (bərpa olunan enerji, “yaşıl enerji” kabeli layihələri və s.) üzrə”.
Hazırda Azərbaycan artıq iki ildir ardıcıl olaraq Avropa İttifaqı bazarlarına stabil həcmdə qaz tədarük edir – hər il 12,7–12,8 milyard kubmetr. Əgər bu göstəricini Rusiya–Ukrayna müharibəsindən əvvəlki dövrlə (8,1 milyard kubmetr) müqayisə etsək, Azərbaycan Avropa bazarlarında satış həcmini təxminən 58% artırmağa nail olub.
Yəni Azərbaycan öz səyləri nəticəsində əhəmiyyətli nəticələr əldə edib və Avropaya qaz tədarükünü təxminən daha 5 milyard kubmetr artırmağı planlaşdırır.
Bu mənada Azərbaycan artıq indi Aİ-nin bəzi ölkələrinin enerji bazarlarında mühüm rol oynayır. Belə ki, İtaliyada Azərbaycanın qaz bazarındakı payı artıq 17% təşkil edir; Yunanıstanda bu göstərici 25%-dən çoxdur; Bolqarıstanda isə təxminən 60%-ə çatır” – İlham Şaban statistikanı təqdim edib.
