Yeni ilin ilk aylarında Azərbaycan Respublikasının sakinləri üçün xüsusi maraq doğuran mövzulardan biri, şübhəsiz ki, İranı bürüyən etiraz dalğası olmuşdur. Və bu təəccüb doğurmamalıdır, çünki Arazın o tayında ölkəmizin bir çox vətəndaşlarının dost və qohumları yaşayırlar.
Cənubi Azərbaycan ənənəvi olaraq İranın mümkün transformasiyasının əsas regionlarından biri kimi nəzərdən keçirilir. Lakin gerçəklik “hazır separatizm” və ya əksinə, ölkənin azərbaycanlı əhalisinin tam siyasi passivliyi haqqında geniş yayılmış təsəvvürlərdən xeyli mürəkkəbdir.
Söhbət inzibati vahiddən deyil, Təbriz və Urmiyadan Ərdəbil və Zəncana qədər uzanan geniş bir coğrafiyadan, tarixi-mədəni məkandan gedir. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, Azərbaycan türkləri İran əhalisinin dörddə birindən yarısına qədərini təşkil edir, lakin buna baxmayaraq kollektiv siyasi aktor kimi siyasi subyekt deyildirlər.
Paradoks ondadır ki, azərbaycanlılar İranın dövlət elitasına — ordu və İnqilab Keşikçiləri Korpusundan tutmuş parlament və ruhani təbəqəsinə qədər dərin şəkildə inteqrasiya olunublar. Tək elə bir ölkənin artıq sabiq ali dini lideri və prezidentinin etnik mənsubiyyətini yada salmaq kifayətdir. Bu inteqrasiya sistemə sədaqəti təmin etsə də, eyni zamanda regionu müstəqil siyasi səsdən məhrum edib. Kimlik hüquq kimi deyil, risk faktoru kimi qəbul olunur.
Son illərin etirazları göstərdi ki, Cənubi Azərbaycanın şəhərləri ümummilli aksiyalara qoşulur, lakin ayrıca gündəm formalaşdırmır. Sosial-iqtisadi tələblər, korrupsiyaya qarşı şüarlar və idarəetmədən narazılıq etnomədəni toparlanmadan üstünlük təşkil edir. Regionda nə tanınmış liderlər, nə də etirazı siyasi layihəyə çevirə biləcək institusional infrastruktur mövcuddur.
Məhz buna görə də separatizm impulsu müşahidə olunmur. Mərkəzlə iqtisadi bağlılıq, uğursuz muxtariyyət təcrübələri ilə bağlı tarixi yaddaş və dövlətin dağılması ilə bağlı xaotik ssenarilərdən qorxu regionu İran dövlətinin çərçivəsində saxlayır.
Bu fonda Məsud Pezeşkiyanın fiquru çox vaxt olduğundan artıq qiymətləndirilir. O, Cənubi Azərbaycanın lideri deyil və regional siyasi layihə təklif etmir. Onun rolu azərbaycanlıların İran sisteminə daxil olmasının simvoludur, sistemin yenidən qurulmasının deyil. O, ritorikanı yumşalda bilər, lakin hakimiyyətin arxitekturasını dəyişdirə bilməz.
Hadisələrin gedişatı onu göstərir ki, yaxın perspektivdə status-kvonun qorunması və məhdud mədəni güzəştlərin əldə edilməsindən artıq heç nəyə nail olunmayacaq. Lakin kimliyin tanınması ilə bağlı yığılan tələbat qalmaqdadır. Cənubi Azərbaycan bu gün İran böhranını müəyyənləşdirmir, lakin böhran dərinləşərsə, İranın gələcək konfiqurasiyasına təsir göstərə biləcək amillərdən birinə çevrilə bilər.
Naxçıvana zərbədən sonra yeni gerçəklik
Son günlər İran ətrafında vəziyyət kəskin şəkildə gərginləşərək regional gərginlik mərhələsindən Cənubi Qafqaza birbaşa təsir edən insidentlər mərhələsinə keçib. Ən narahatedici hadisələrdən biri Azərbaycanın xüsusi strateji əhəmiyyətə malik ərazisi olan Naxçıvanın beynəlxalq hava limanına pilotsuz uçuş aparatları ilə edilən hücum oldu.
İran tərəfindən endirilən zərbəyə Bakı son dərəcə sərt reaksiya verdi. Prezident İlham Əliyev baş verənləri qəbuledilməz təcavüz aktı və regional təhlükəsizliyin pozulması kimi qiymətləndirərək kəskin bəyanatla çıxış etdi. Eyni zamanda Tehrandakı səfirlikdən və Təbrizdəki baş konsulluqdan diplomatik personalın təxliyəsi barədə qərar qəbul edildi. Ordu və sərhəd qoşunları tam döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirildi.
Bu addımlar Bakı ilə Tehran arasında böhranın yeni mərhələyə keçdiyini və regionun təhlükəsizlik arxitekturası üçün ciddi nəticələr doğura biləcəyini göstərir.
Yeni geosiyasi dinamika
İranın ABŞ və İsraillə davam edən qarşıdurması fonunda ölkə daxilində vəziyyət getdikcə daha qeyri-sabit hala gəlir. Hərbi əməliyyatlar, iqtisadi təzyiq və siyasi gərginlik ciddi daxili transformasiyalar üçün zəmin yaradır.
Azərbaycan Respublikasının gələcəyi və soydaşlarının taleyi barədə düşünən vətəndaşları xüsusilə narahat edən məsələ İranın şimal-qərbində kürd silahlı birləşmələrinin fəallaşa biləcəyi ilə bağlı məlumatlardır, çünki genişmiqyaslı böhran baş verərsə, İranın şimal-qərbi silahlı qarşıdurma zonasına çevrilə bilər.
Söhbət ilk növbədə mürəkkəb etnik struktura və tarixi baxımdan həssas məsələlərə malik Qərbi Azərbaycan ostanından gedir.
Cənubi Azərbaycan: təhlükəsizlik amili
İranda mümkün destabilizasiya şəraitində Cənubi Azərbaycan məsələsi artıq yalnız mədəni və ya siyasi müzakirə mövzusu olmaqdan çıxır və əhalinin təhlükəsizliyi məsələsinə çevrilir.
İranın şimal-qərb vilayətlərində milyonlarla etnik azərbaycanlı yaşayır. Hər hansı genişmiqyaslı destabilizasiya humanitar risklərə — miqrasiya axınlarına, etnik toqquşmalara və ərazilərə nəzarət uğrunda mübarizəyə gətirib çıxara bilər.
Xüsusilə tarixi torpaqlar məsələsi həssas olaraq qalır. Bəzi kürd siyasi qüvvələri indiki Qərbi Azərbaycan vilayətinin bir hissəsini gələcək siyasi layihə üçün potensial zona kimi görürlər. Böhran dərinləşərsə, bu iddialar real münaqişələrə çevrilə bilər.
Mümkün ssenari: İranın etnosiyasi parçalanması
Əgər müharibə və daxili böhran mərkəzi hakimiyyətin ciddi şəkildə zəifləməsinə gətirib çıxarsa, dövlətin transformasiyası və ya hətta parçalanması ssenarisini istisna etmək olmaz.
Tarix göstərir ki, dərin böhran şəraitində çoxmillətli dövlətlər bəzən siyasi mərkəzdənqaçma və ya ərazi parçalanması prosesindən keçirlər. İrana gəldikdə isə bu, müxtəlif regionların müstəqil siyasi status əldə etməyə çalışdığı etnosiyasi fragmentasiya formasını ala bilər.
Beləliklə bir neçə əsas siyasi transformasiya mərkəzindən söz açmaq mümkündür:
• şimal-qərbdə azərbaycanlı regionlar
• qərbdə kürd bölgələri
• cənub-qərbdə ərəb əraziləri
• cənub-şərqdə bəluç regionları
• ölkənin mərkəzində fars nüvəsi
Bu halda İranın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirilə bilər.
Transformasiya şəraitində Cənubi Azərbaycan
Belə bir ssenari gerçəkləşərsə, İranın şimal-qərbi siyasi proseslərin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər. Təbriz, Urmiya və Ərdəbil kimi böyük şəhərlərin yerləşdiyi bu region əhəmiyyətli demoqrafik və iqtisadi potensiala malikdir.
Mərkəzi hakimiyyət zəiflədiyi halda burada müxtəlif siyasi özünüidarə formaları — regional administrasiyalardan müvəqqəti siyasi strukturlara qədər — meydana çıxa bilər.
Bu halda əsas məsələ əhalinin təhlükəsizliyinin təmin olunması və etnik qarşıdurmaların qarşısının alınması olacaq.
Kürd faktoru
Mümkün böhranın ayrıca elementlərindən biri də kürd məsələsidir. Kürd siyasi hərəkatları tarixən Yaxın Şərqdə kürd xalqı üçün siyasi məkanın genişləndirilməsinə çalışıb.
İranda mərkəzi hakimiyyət zəifləyərsə, bəzi kürd qüvvələri ölkənin şimal-qərb bölgələrində təsir dairələrini genişləndirməyə cəhd edə bilərlər. Bu isə qarışıq əhalinin yaşadığı ərazilərdə ərazi mübahisələri riskini artırır.
Bu səbəbdən etnik münaqişələrin qarşısının alınması və sabitliyin qorunması regional təhlükəsizliyin əsas vəzifələrindən birinə çevrilə bilər.
Beynəlxalq ictimaiyyətin rolu
İranda ciddi transformasiya baş verərsə, beynəlxalq ictimaiyyət qaçılmaz şəkildə tənzimləmə prosesinə cəlb olunacaq.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi qurumlar humanitar fəlakətin qarşısının alınmasında və siyasi həll yollarının axtarılmasında mühüm rol oynaya bilər.
Tarixdə yeni siyasi qurumların formalaşması prosesində beynəlxalq iştirakın nümunələri artıq mövcuddur — Balkanlardan Şərqi Timora qədər.
Yeni reallıqda Cənubi Qafqaz
Əgər İran həqiqətən dərin transformasiya mərhələsinə daxil olarsa, bunun nəticələri ölkə hüdudlarından çox kənarda hiss olunacaq. Cənubi Qafqaz bu proseslərin birbaşa təsirinə məruz qalacaq regionlardan birinə çevrilə bilər.
Belə bir vəziyyətdə Azərbaycan üçün əsas vəzifələr bunlar olacaq: əhalinin təhlükəsizliyinin qorunması, humanitar böhranın qarşısının alınması, regionun tarixi və mədəni irsinin qorunması, yeni regional təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasında iştirak.
Dönüş nöqtəsi
Son günlərin hadisələri göstərir ki, region ciddi geosiyasi turbulentlik mərhələsinə daxil olur. İranın gələcəyi, Yaxın Şərqdə qüvvələr balansı və Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyi bir-biri ilə sıx bağlıdır.
Və bu şəraitdə Cənubi Azərbaycan artıq yalnız tarixi müzakirələrin mövzusu olmaqdan çıxaraq gələcək regional sabitliyin əsas amillərindən birinə və Yaxın Şərqin siyasi xəritəsinin mümkün transformasiya mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.
