Bir xalqın ədəbiyyata münasibəti, əslində, onun özünə münasibətidir. Çünki ədəbiyyat yalnız tərifləmək, alqışlamaq və təsdiqləmək üçün yaranmayıb. Ədəbiyyat həm də narahat etmək, düşündürmək, bəzən də cəmiyyətin eşitmək istəmədiyi sualları vermək üçündür.

Bu gün Əkrəm Əylisli yenidən müzakirə olunur. Kimi onu alqışlayır, kimi isə illər əvvəl olduğu kimi yenə də lənətləyir. Maraqlıdır ki, onu pisləyənlərin böyük bir hissəsi yazıçının bütün yaradıcılığını deyil, cəmi bir əsərini əsas götürərək hökm verir. Halbuki bir yazıçının taleyini bir kitaba sığışdırmaq, bir rəssamı tək bir tablosuna, bir bəstəkarı yalnız bir simfoniyasına görə qiymətləndirmək qədər ədalətsizdir.

Əkrəm Əylisli Azərbaycan nəsrinin təsadüfi simalarından deyil. O, onilliklər ərzində kənd həyatını, insanın mənəvi aləmini, müharibənin və zamanın insan xarakterində açdığı yaraları böyük ustalıqla qələmə almış yazıçıdır. Onun dili sadə görünür, amma bu sadəliyin arxasında ciddi sənətkarlıq dayanır. Personajları sxematik deyil, canlıdır, hadisələri isə şüarlarla yox, insan taleləri ilə danışır.

Ədəbiyyat tarixində böyük yazıçıların çoxu yaşadıqları dövrdə qəbul edilməyiblər. Onların fikirləri cəmiyyətin öyrəşdiyi rahatlığı pozduğu üçün təhqir olunublar, qadağan ediliblər, sürgünə göndəriliblər. Sonralar isə həmin müəlliflər milli və dünya ədəbiyyatının zirvəsinə çevriliblər. Çünki zamanın hökmü emosiyanın hökmündən daha ədalətlidir.

Əlbəttə, hər kəsin hər hansı əsəri bəyənməmək hüququ var. Bir romanı tənqid etmək də, onunla razılaşmamaq da normaldır. Ancaq yazıçının bütün ömrünü, bütün yaradıcılığını və ədəbiyyatdakı yerini yalnız bir əsərin üzərindən silmək artıq ədəbi mühakimə deyil, emosional reaksiyadır.

Ən təhlükəlisi isə budur. Biz yazıçını yox, yazmaq cəsarətini cəzalandırmağa başlayırıq. Bu gün bəyənmədiyimiz yazıçını susdururuqsa, sabah bəyəndiyimiz yazıçının da sərbəst yazmaq haqqını əlimizdən almış oluruq. Çünki senzura heç vaxt seçici olmur; o, sonda hamıya çatır.

Əkrəm Əylislinin beynəlxalq mükafat alması da əslində bunu göstərir. Dünya ədəbiyyatı müəllifə bütöv yaradıcılığı və sənətkarlığı prizmasından baxmağa çalışır. Mükafatın onun “Adamlar və ağaclar” trilogiyasına görə verilməsi də bunun göstəricisidir.

Yazıçını tənqid etmək olar. Onun fikirlərinə etiraz etmək olar. Amma yazıçının ədəbi çəkisini inkar etmək, onu Azərbaycan nəsrinin mühüm simalarından biri saymamaq artıq faktla yox, qəzəblə danışmaqdır.

Ədəbiyyatın ən böyük düşməni pis kitab deyil. Ən böyük düşməni kitabı oxumadan hökm verməkdir. Çünki kitablar yandırılanda yalnız kağız kül olmur; cəmiyyətin düşünmək qabiliyyəti də yavaş-yavaş külə çevrilir.

Bir millətin böyüklüyü yalnız sevdiyi yazıçılara münasibəti ilə ölçülmür. O, həm də razılaşmadığı yazıçıya göstərə bildiyi ədalətlə ölçülür.

Elmar
Gununsesi.info