Azərbaycan və Rusiya arasında ticarətdə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalma müşahidə olunur. Lakin ticarət dövriyyəsinin özünün azalmasından daha vacib olan onun strukturunun dəyişmə tərzidir. Azərbaycan Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, iki ölkə arasında qarşılıqlı ticarətin həcmi 2026-cı ilin yanvar-iyul ayları arasında 2,11 milyard dollar təşkil edib ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 959,97 milyon dollar və ya 31,2% azalma deməkdir. Azərbaycanın Rusiyaya ixracı 3,9% artaraq 749,55 milyon dollara, Rusiyanın Azərbaycana idxalı isə 42% azalaraq 1,36 milyard dollara düşüb.

Bu asimmetriya davam edən dəyişikliklərin əsas göstəricisidir. Azərbaycan Rusiya bazarını öz məhsullarına bağlamır; əksinə, ixrac artmaqda davam edir. Amma eyni zamanda, Rusiya malları Azərbaycan bazarında mövqelərini itirir. Buna görə də, bu, sadəcə ikitərəfli ticarətdə müvəqqəti azalma deyil, iki ölkə arasında iqtisadi münasibətlərin modelinin mümkün yenidən qurulmasıdır.

Cəmi bir il əvvəl belə dinamika gözlənilməz görünürdü. 2025-ci ilin sonuna qədər Azərbaycanla Rusiya arasında ticarət dövriyyəsi təxminən 4,92 milyard dollara çatıb ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 2,5% artım deməkdir. Rusiya Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşlarından biri olaraq qalsa da, onun payı 2026-cı ildə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmağa başlayıb. Yeddi ay ərzində Rusiyanın ölkənin ümumi xarici ticarət dövriyyəsinin təxminən 7,2%-ni təşkil edib. Rusiyanın Azərbaycan ixracındakı payı 3,8%, idxaldakı payı isə 13,7% olub.

Bu rəqəmlər mövcud prosesin vacib bir xüsusiyyətini göstərir: Rusiya bazarı Azərbaycan istehsalçıları üçün vacib olaraq qalır, lakin Rusiya tədricən Azərbaycanın özü üçün əsas idxal mənbəyi kimi rolunu itirir. Başqa sözlə, asılılıq daha az simmetrik olur: Bakı öz məhsullarını Rusiyada satmaqda maraqlıdır, Rusiya mallarına olan tələbatı isə qismən digər ixrac məhsulları ilə kompensasiya olunur.

Azərbaycanın ərzaq ixracı xüsusilə sabit olaraq qalır. Rusiya ənənəvi olaraq Azərbaycan kənd təsərrüfatı məhsulları - tərəvəz, meyvə və digər kənd təsərrüfatı məhsulları üçün ən vacib bazarlardan biri olub. 2026-cı ilin ilk yeddi ayında siyasi mühitin ümumi pisləşməsinə baxmayaraq, Azərbaycanın Rusiyaya ixracı 749,55 milyon dollara çatıb. Bu, müəyyən seqmentlərdə kommersiya qarşılıqlı asılılığının əhəmiyyətli dərəcədə ətalətə malik olduğunu və siyasi fikir ayrılıqları fonunda avtomatik olaraq yox olmadığını göstərir.

Rusiya tədarükləri ilə bağlı vəziyyət tamamilə fərqlidir. Onların azalması xammal və yanacaqdan metallara, taxıla, gübrələrə, maşınqayırmaya və elektrik avadanlıqlarına qədər geniş çeşiddə mallara təsir göstərir. Buna görə də, Azərbaycan üçün hazırkı azalma sadəcə bir tərəfdaşdan alışların azalması deyil, həm də fərdi təchizat zəncirlərinin yenidən qurulması zərurəti deməkdir. Bu prosesin davamlılığı Rusiya mallarının digər ölkələrin məhsulları ilə nə qədər asanlıqla əvəz oluna biləcəyindən asılı olacaq.

Və burada Azərbaycanın xarici ticarətinin ümumi dinamikası xüsusilə vacibdir. Rusiya tədarükünün azalması idxalın daha da şaxələndirilməsi fonunda baş verir. Çin və Türkiyə artıq ölkənin təchizatçıları arasında aparıcı mövqeləri tutur. 2026-cı ilin yanvar-iyul ayları arasında Türkiyədən idxal təxminən 1,345 milyard dollar təşkil edib ki, bu da illik müqayisədə cəmi 0,4% azalma deməkdir, Rusiya idxalı isə eyni dövrdə 42% azalıb.

Bu, mövcud transformasiyanın yalnız Moskva ilə Bakı arasındakı siyasi böhranla əlaqəli olmadığını göstərir. Eyni zamanda, Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələrinin şaxələndirilməsinin daha uzunmüddətli prosesi də davam edir. Rusiya malları öz iştirakını azaldarsa, potensial olaraq digər təchizatçılar boş qalan yerin bir hissəsini tuturlar. Nəticədə, təkcə Rusiya ilə ticarətin həcmi deyil, həm də Moskvanın Azərbaycanın iqtisadi sistemindəki nisbi çəkisi dəyişir.

Lakin bu hadisələri Bakının Rusiya mallarından qəsdən imtina etməsi ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. İdxal dinamikasına bir neçə amil təsir göstərə bilər: tələbdəki dəyişikliklər, qiymət şərtləri, logistika, alternativ təchizatçıların mövcudluğu və Rusiya ixracının strukturundakı dəyişikliklər. Buna görə də, təkcə statistika bizə Rusiya tədarükünün hər azalmasının Azərbaycanın siyasi qərarlarının birbaşa nəticəsi olduğu qənaətinə gəlməyə imkan vermir.

Buna baxmayaraq, siyasi amili nəzərdən qaçırmaq olmaz. 2025-ci ildə Moskva ilə Bakı arasında münasibətlər ciddi şəkildə pisləşdi və diplomatik fikir ayrılıqları və Yekaterinburqda azərbaycanlıların saxlanılması ilə bağlı hadisələrlə müşayiət olundu. Bu fonda bir sıra iqtisadi layihələr üzrə müzakirələrin dayandırıldığı barədə açıqlamalar verildi. Bu cür hallar ticarətin birbaşa azalmasına səbəb olmur, lakin onlar biznes üçün qeyri-müəyyənliyi artıra və şirkətlərin uzunmüddətli birgə layihələrə investisiya qoymaq istəyini azalda bilər.

Beləliklə, siyasi soyuma ehtimal ki, artıq mövcud olan münasibətlərlə daha da çətinləşir. Məhz bu amillərin birləşməsi Rusiya tədarükünün azalmasının niyə bu qədər əhəmiyyətli olduğunu izah edə bilər. Bakı üçün bu, həm risklər, həm də imkanlar yaradır: tək bir təchizatçıdan asılılığın azaldılması xarici ticarətin dayanıqlığını artırır, eyni zamanda, etibarlı alternativlərin tapılmasını və rəqabətli idxal şərtlərinin qorunmasını tələb edir.

Neft sektoru da bu baxımdan göstəricidir. Azərbaycan öz neftini – “Azeri Light”ı ixrac edir, eyni zamanda, daxili bazar üçün Rusiya xam neftini və neft məhsullarını istehlak edir. Bu model göstərir ki, iqtisadi münasibətlər tamamilə siyasi məntiqə tabe edilə bilməz. Münasibətlər pisləşsə belə, ölkələr onlara iqtisadi fayda verən ticarət modellərindən istifadə etməyə davam edirlər. Siyasi soyuma iqtisadi tamamlayıcılığı aradan qaldırmır, əksinə, tədricən onun təbiətini dəyişir.

Rusiya üçün bu inkişafın nəticələri də birmənalı deyil. Nisbi baxımdan, Azərbaycan Rusiya ixracı üçün Rusiya bazarından daha çox, Azərbaycanın ümumi xarici ixracı üçün daha vacibdir. Lakin ikitərəfli münasibətlərin strateji dəyəri yalnız ticarət həcmi ilə müəyyən edilmir. Coğrafiya burada xüsusilə vacibdir. Azərbaycan Rusiyanı İranla birləşdirir, daha sonra Cənubi Asiya bazarları ilə və digər istiqamətlərə birləşdirən beynəlxalq Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizində əsas halqadır. Rəsmi Bakı bu dəhlizin öz ərazisindən keçən hissəsini nəqliyyat strategiyasının əsas elementi hesab edir; 2024-cü ildə Azərbaycan və Rusiya marşrut boyunca tranzit daşımalarının inkişafı üçün əməkdaşlıq müqaviləsi imzaladılar və 2025-ci ildə İran da qərb marşrutuna qoşuldu.

Buna görə də ikitərəfli ticarətin azalması və nəqliyyat əməkdaşlığının inkişafı mütləq eyni istiqamətdə getmir. Üstəlik, burada qəribə bir paradoks yaranır: Rusiya ilə Azərbaycan arasında ticarət dövriyyəsi azalır, lakin Azərbaycanın tranzit əlaqəsi kimi əhəmiyyəti qala bilər. Moskva üçün Azərbaycandan keçən marşrut İran, Hindistan və Fars körfəzi ölkələrinə daha geniş çıxış yolunun bir hissəsi kimi vacibdir. Bakı üçün bu, Avrasiya logistikasında rolunu gücləndirmək üçün bir vasitədir.

Bu hal tam iqtisadi parçalanma perspektivlərini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Ticarət strukturu dəyişməyə davam etsə belə, Moskva və Bakı nəqliyyat sektorunda obyektiv maraqlarını qoruyub saxlayır. Bundan əlavə, Rusiyada Azərbaycan kənd təsərrüfatı məhsullarına sabit tələbat ikitərəfli əlaqələrin əhəmiyyətli bir hissəsini qorumaq üçün iqtisadi əsas yaradır.

Eyni zamanda, mövcud statistika göstərir ki, Azərbaycan getdikcə manevr etmək üçün yer qazanır. Çin və Türkiyə idxal bazarında mövqelərini möhkəmləndirir. Bakının öz nəqliyyat siyasəti isə eyni vaxtda bir neçə istiqamətə - Şərq-Qərb və Şimal-Cənuba yönəlib. Azərbaycanın rəsmi strategiyası ölkənin coğrafi mövqeyindən istifadə edərək onu Avrasiya üçün əsas tranzit mərkəzinə çevirməyi nəzərdə tutur.

Moskva üçün bu o deməkdir ki, Rusiyanın Azərbaycanla ticarətdə olduqca güclü mövqe tutduğu əvvəlki model tədricən daha az dayanıqlı hala gəlir. Bakı üçün şaxələndirmə Rusiya marşrutundan imtina etmək demək deyil. Əksinə, bu, bütün əsas tərəfdaşlarla işgüzar münasibətləri qoruyarkən hər hansı bir tək iqtisadi mərkəzdən müstəqil olmaq istəyidir.

Məhz buna görə də ticarətin hazırkı soyumasından kimin faydalanacağı sualı aydın deyil. Azərbaycan idxal şaxələndirməsini sürətləndirmək imkanı qazanır, lakin müəyyən Rusiya tədarüklərini əvəz edərkən əlavə xərclərlə üzləşmək riski daşıyır. Rusiya Azərbaycan bazarının bir hissəsini itirir, lakin mühüm tranzit marşrutuna və öz kənd təsərrüfatı və sənaye məhsulları üçün böyük bir bazara çıxışı saxlayır. Türkiyə və Çin potensial olaraq iştiraklarını genişləndirmək üçün yer qazanırlar, lakin onlar üçün də Rusiya marşrutu daha geniş regional iqtisadi sistemin bir hissəsi olaraq qalır.

Bu, mövcud statistikadan əsas nəticədir. Rusiya-Azərbaycan ticarəti yox olmur; o, yenidən qurulur. Azərbaycan Rusiya bazarına, əsasən qeyri-neft məhsullarına marağını qoruyub saxlayır və eyni zamanda, Rusiya tədarükündən asılılığını azaldır. Rusiya əhəmiyyətli tərəfdaş olaraq qalır, lakin onun Azərbaycan iqtisadiyyatındakı nisbi çəkisi azalır.

Mövcud tendensiya davam edərsə, ikitərəfli ticarət daha selektiv modelə keçə bilər və Moskvanın Bakı üçün vacib, lakin artıq dominant olmayan iqtisadi tərəfdaş olaraq qalacağı gözlənilir. Eyni zamanda, nəqliyyat, enerji və qida ixracı münasibətlərin tamamilə çökməsinin qarşısını almağa davam edəcək.

Nəticə etibarilə, sual əvvəlki 5 milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsinin bərpa olunub-olunmayacağı deyil, gələcəyin necə olacağıdır. Yeni münasibətlər strukturu yaranır. Əgər Azərbaycan idxalını şaxələndirməyə davam edərsə və Rusiya Azərbaycan bazarında və tranzit layihələrində mövqeyini qoruyub saxlayarsa, iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələr fərdi siyasi qərarlardan daha az asılı olacaq və eyni zamanda, daha praqmatik olacaq.

Buna görə də, ticarət dövriyyəsinin hazırkı azalması daha böyük bir prosesin vacib göstəricisi kimi qəbul edilə bilər: Azərbaycan Rusiyanın özü ilə münasibətlərindən əl çəkmədən Rusiyadan iqtisadi asılılığını tədricən azaldır. Bakı üçün bu, daha çox manevr imkanı deməkdir, Moskva üçün isə bu, onun Azərbaycandakı əvvəlki iqtisadi mövcudluğunun artıq təmin edilmədiyini nəzərə almaq zərurəti deməkdir. İki ölkənin bu yeni reallığa uyğunlaşma qabiliyyəti mövcud soyuma prosesinin müvəqqəti bir uğursuzluq, yoxsa Rusiya-Azərbaycan iqtisadi münasibətlərinin uzunmüddətli yenidən qurulmasının başlanğıcı olduğunu müəyyən edəcək.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov