İran və ABŞ-nin imzaladığı 14 maddədən ibarət memorandum Ermənistan revanşistlərinə Zəngəzur mövzusunda yeni spekulyasiyalara rəvac verib. İddia olunur ki, memorandumun dördüncü abzasında Zəngəzur yolunda ABŞ əsgərinin olması birmənalı istisna edilir: “Tehranın təkid etdiyi bir müddəa açıq şəkildə bildirilir. Amerika Birləşmiş Ştatları həmçinin son razılaşmanın bağlanmasından sonrakı 30 gün ərzində İran İslam Respublikasına bitişik ərazilərdən qüvvələrini geri çəkməyi öhdəsinə götürür”.

Tanınmış erməni politoloq Armen Ayvazyan “Ermənistanın səsi” radiosuna verdiyi müsahibədə iddia edib ki, bu, aydın bir nəticəyə gətirib çıxarır: “İran heç vaxt Sünikdə Amerika hərbi mövcudluğuna, xüsusən də uzunmüddətli olana razılıq verməyəcək. Amerika hərbi komponenti olmadan TRIPP layihəsinin hazırkı formada həyata keçirilməsi mümkün deyil. İranın iqtisadi yüksəlişi və müharibədən sonra artan hərbi və siyasi çəkisi Cənubi Qafqazda güc balansını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə və Tehranın birbaşa təhdid kimi gördüyü layihələrin irəliləməsinə mane ola bilər”.

Memorandumun detalları açıq və rəsmi şəkildə tam təsdiqlənmədiyi üçün konkret bəndlərə əsaslanaraq regiondakı layihələr barədə qəti nəticələr çıxarmaq risklidir. Bu cür sənədlərdə “qoşunların geri çəkilməsi” kimi ifadələr adətən daha geniş təhlükəsizlik kontekstinə aid olur və konkret olaraq Zəngəzur dəhlizi ilə birbaşa əlaqələndirilməsi interpretasiya məsələsidir. Digər tərəfdən, İranın müharibədən sonrakı dövrdə artan regional fəallığı danılmazdır. Tehran həm iqtisadi marşrutlar, həm də təhlükəsizlik arxitekturası baxımından Cənubi Qafqazda daha aktiv rol oynamağa çalışır. Bu isə o deməkdir ki, regionda istənilən layihə - istər Zəngəzur dəhlizi, istər alternativ marşrutlar - İran faktorunu nəzərə almadan reallaşa bilməz.

Yeri gəlmişkən, NATO-nun Ermənistanda keçirilən “Qartal Tərəfdaşlığı 2026" təlimləri region ölkələri tərəfindən birmənalı qarşılanmayıb. Rusiya artıq qəzəbli reaksiyasını rəsmi Moskvanın sözçüsü Zaxarovanın dili ilə çatdırıb. Tehrandan da ezop dilində bəzi eyhamlar eşidilməkdədir. Xatırlatmaq yerinə düşər ki, təlimlər 2023-cü ildən bəri hər il keçirilir. Təlimlərdə heç bir sülhməramlı məqsəd elan edilməyib.

İran tez-tez xəbərdarlıq edir ki, regiondan kənar qüvvələrin bölgəyə gətirilməsi yolverilməzdir. Bununla yanaşı, rəsmi İrəvan ittihamları rədd edir. Paşinyan administrasiyası bu addımları anti-İran hesab etmir. Lakin təkcə hərbi təlimlər məsələsi Tehranı narahat etmir. Erməni təhlilçinin fikirlərindən belə nəticə çıxır ki, dəhlizə yerləşdirilən qüvvələr mülki status daşımayacaq və ABŞ-nin hərbi gücü olacaq. “ABŞ-İran sülh razılaşması "Tramp marşrutu" (TRIPP ) layihəsini daha da aktuallaşdırır". İyunun 16-da Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan belə deyib.

“Bu, TRIPP layihəsini daha da aktuallaşdırır. TRIPP-in ən vacib xüsusiyyətlərindən biri Şərqdən Qərbə, eləcə də Şimaldan Cənuba və ya əksinə kommunikasiya yollarının açılmasıdır. Bu proses - TRIPP Bəsrə körfəzindən Qara dənizə kommunikasiya yollarını mütləq və birmənalı şəkildə açacaq”, - o bildirib.

Deputat Elşad Musayev qəzetimizə bildirib ki, TRİPP layihəsi ABŞ şirkətinin idarəçiliyi ilə həyata keçiriləcək. Onun sözlərinə görə, üçtərəfli 10 noyabr sənədində dəhlizə Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin mühafizə qanadının yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdusa, 8 avqust razılaşmasında belə deyil, yəni hər hansı hərbi kontigentin iştirakı barədə anlaşma olmayıb: “Əfsuslar olsun ki, Ermənistanda bu layihə haqda gah rusun, gah farsın dili ilə danışanlar var. Bu logistika Orta dəhlizin bir hissəsidir və beynəlxalq yükdaşımalarını nəzərdə tutur. Sözsüz ki, yolun təhlükəsizliyinə qarantiya Ermənistan və ABŞ-nin məsuliyyətidir. Ancaq onlar bunu amerikalı hərbçiləri İranla sərhədə yerləşdirməklə həyata keçirməyi planlaşdırmır. Əslində bu məsələnin özü də bizi az maraqlandırmalıdır. Azərbaycan üçün vacib olan hissə Naxçıvana quru yolun maneəsiz gediş-gəlişinin təmin edilməsidir. Ancaq hər bir halda, əgər belə narahatlıq varsa, İran üçün təhdid yaratmır. Çünki ABŞ şirkəti nəzarəti həyata keçirəcək və erməni tərəfi təhlükəsizliyə təminat verəcək. Ən əsası isə Azərbaycan yükləri yoxlanışsız Naxçıvana keçəcək. Maksimum rentgen kontrolu ola bilər”.

Deputat hesab edir ki, sözügedən anlaşma həm də gələcəyin öhdəliyidir: “Yəni İranın tələbinə əsasən, onun sərhədlərinə yaxın yerlərdə ABŞ hərbi qüvvələri olmamalıdır. Bu şərti təkcə Ermənistanla əlaqələndirmək də olmaz. Fikrimcə, körfəz dövlətlərində yerləşən ABŞ hərbi bazalarına işarə vurulur. Düzdür, bu bazalar İranla bitişik olmasa da, sərhəd ölkələrində yerləşir. Amma o anlama gəlmir ki, ABŞ ərəb dövlətlərindən hərbi kontigentini evakuasiya edəcək. Ümumiyyətlə, tərəflərin razılaşmaya əməl edəcəyi də sual altındadır. Bu baxımdan, regional siyasətdə qarşıdurmalar davam edə bilər. Azərbaycanın gözləntisi isə Ermənistanın götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməsidir. ABŞ bu prosesdə zamindir və 8 avqustda Trampla Paşinyan TRİPP sənədinə qol çəkib, Ermənistanda seçkilərdən əvvəl isə Rubio və Mirzoyan onlayn şəkildə imzalayıblar. Artıq ABŞ şirkəti regiona gələcək və missiyasını yerinə yetirəcək. Onu da yaddan çıxarmayaq ki, müqavilədə 99 illik icarə razılaşdırılıb. Belə demək mümkündürsə, Trampdan sonra vəziyyətin dəyişməsi üçün gərək ABŞ Cənubi Qafqazda mövqeyini əldən versin. Bu da yaxın gələcəkdə görünmür”.

Yada salaq ki, Naxçıvanla Azərbaycanın qalan ərazisini Ermənistan üzərindən birləşdirəcək bu 42 kilometrlik yol ABŞ şirkətinə həvalə ediləcək, Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu adlanacaq. ABŞ-nin mühəndislik və konsaltinq şirkəti AECOM “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” (TRIPP) layihəsinin icrasına hazırlıq çərçivəsində ərazinin öyrənilməsi məqsədilə bu ilin mayında Ermənistanda olub. Prezident İlham Əliyev də bu günlərdə çıxışında bir daha bəyan edib ki, Zəngəzur dəhlizi reallaşacaq.

“Yeni Müsavat”