İki ərəb dövləti İraq və Suriya ərazilərində “xilafət” yaratmış İraq Şam İslam Dövləti terror təşkilatına qarşı koalisiya yaradılması işi davam edir. ABŞ-ın və eləcə də bir sıra Avropa və ərəb dövlətlərinin də daxil olacağı koalisiyanın İŞİD-ə qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların başlayacağından sonra hadisələr necə inkişaf edəcək? Bu məsələdə İran İslam Respublikasının mövqeyi necə olacaq? Bu və digər suallara cavab tapmaq üçün qafqaznews.az saytı politoloq, Qərb universitetinin professoru Fikrət Sadıxovla söhbət edib.
- ABŞ-ın rəhbərliyi altında formalaşan koalisiyanın İŞİD tərəfindən ələ keçirilmiş İraq və Suriya ərazilərinin azad olunması və bu terrorçu təşkilatın məhv edilməsi güclərin nisbətini necə dəyişə bilər?
- Bu gün İslam dövləti tərəfindən ələ keçirilmiş ərazilərin azad edilməsi olduqca ağır vəzifədir. Düzdür, ABŞ öz üzərinə bu rolu gütürüb və koalisiya formalaşdırıb. Lakin hətta bu halda İD üzərində qələbə o qədər də qısa müddətə əldə olunası məsələ deyil. İD üzərində birdəfəlik və tam qələbə qazanılacağı təqdirdə isə, əlbətdə ki, ABŞ-ın mövqeyi möhkəmlənəcək. Çünki ABŞ üzərinə bir inhisarçı kimi fundamentalçıları və radikalları sakitləşdirmək rolunu götürüb. Hansısa mənada koalisiyaya qoşulmuş Fars körfəzi monarxiyalarının, İordaniya və Misirin də mövqeləri möhkəmlənəcək ki, bunlar da öz siyasətlərini ABŞ-ın regionda gerçəkləşən xarici siyasəti farvaterində reallaşdırırlar. Düşünürəm ki, qətiyyətli qələbə qazanılacağı təqdirdə bu xətt qərbyönümlü bəzi ərəb ölkələrində olduqca möhkəmlənəcək. Lakin bu o demək deyil ki, yaranmış vəziyyətdən narahat olan bir sıra digər ərəb dövlətləri hadisələrin bu cür inkişafına qarşı çıxmayacaqlar.
- İŞİD-in məğlub edilməsindən sonra regionda İran və Suriyanın mövqeləri möhkəmlənəcəkmi?
– İŞİD üzərində qələbədən sonra İranın və ələlxüsus da Suriyanın mövqeyinin möhkəmlənəciyi haqqda birmənalı şəkildə danışmaq yersizdir.
– İŞİD-in məhv edilməsindən sonra Suriya rejiminin də sona çatacağını proqnoz etmək olarmı? Yəni İŞİD-in məsələsi həll edildikdən sonra ABŞ Bəşər Əsəd rejimini devirməyə başlayacaqmı?
– Hal-hazırda Yaxın Şərqdə yaranmış vəziyyət, mötədil və radikal qüvvələr arasındakı qarşıdurma ondan xəbər verir ki, gizlincə sərf etməyən siyasi rejimlərin devrilməsi ilə bağlı məsələlər də həll olunur. ABŞ üçün belə rejimlərdən biri də Suraya rejimidir. Düşünürəm ki, amerikalılar radikallara qarşı mübarizə apararaq, onlara hücum edərək, onların mövqelərini bombalayaraq, ilk növbədə Suriya ərazisini hədəf alacaqlar. Bu da hansısa mənada Suriyadakı siyasi rejimin zəifləməsinə səbəb olacaq. Bu birmənalı şəkildə belədir. Çünki ABŞ prezidenti Barak Obama bildirib ki, radikalları onların harada olmasından asılı olmayaraq məhv edəcək. İlk növbədə o, Suriya ərazisinin adını çəkib. Bu da Suriyadakı siyasi rejimin zəifləməsinə gətirə bilər. Burada bir çox məsələlər Rusiyanın mövqeyindən asılı olacaq ki, o, da ABŞ-ın bu regiondakı üstünlüyünün əleyhdarıdır. Hal-hazırda Rusiya Federasiyası çox zəifdir. Rusiya sanksiyalar şəraitində yaşayır. Ukrayna hadisələri ilə bağlı olaraq bu ölkəyə Bəşər Əsədin müdafiəçisi qismində çıxış etmək çətin olacaq. Bu mənada hesab edirəm ki, Əsəd rejimi zəifləyəcək.
- Türkiyənin onun vətəndaşlarının İŞİD-in əlindən azad olunmasından sonra bu təşkilatla mübarizədəki mövqeyinin dəyişməsindən danışmaq olarmı?
- Düşünürəm ki, Türkiyə bu və ya digər şəkildə İŞİD-lə mübarizəyə qoşula bilər. Bundan əlavə rəsmi Ankara açıq şəkildə bəyan etmişdir ki, koalisiyada iştirakları haqqda ona görə açıq danışmırdılar ki, təşkilatın əlində Türkiyə vətəndaşları əsir idi. Onlar bunu açıq etiraf etdilər. Ankaranın islam dünyasında balanslaşdırılmış siyasət apardığına görə, düşünmürəm ki, Türkiyə açıq şəkildə ABŞ-ın rəhbərliyi altında formalaşan koalisiyaya qoşula və radikalların İraq və Suriya ərazilərindəki mövqelərinə aviazərbələr endirə bilər. Ancaq hesab edirəm ki, Türkiyənin hər-hansı iştirak forması tapılacaq. İstənilən halda Türkiyə İŞİD-in zəifləməsi və tam məhv olmasında maraqlı olan qüvvələrə qoşulacaq.
– İŞİD-in arxasında bu təşkilatı maliyyələşdirən hər hansı böyük siyasi güclərin və hətta dövlətlərin də durduğunu söyləmək olarmı?
- İŞİD-in aparıcı Qərb dövlətlərinin, ABŞ-ın yaratdığını, bu ölkələr tərəfindən vaxtı ilə ratadığı Əl-Qaidədən qopduğunu deyənlər var. Lakin mən deməzdim ki, İŞİD dünya siyasətinin vacib oyunçuları tərəfindən maliyyələşir. Lakin rəsmi strukturları təmsil etməyən bəzi siyasi, maliyyə dairələri İŞİD-in mövcud olmasını, ayaqda dura bilməsini arzulayır. Eyni zamanda onlar “xilafət”in öz qarşısına qoyduğu tapşırıqların da yetirilməsində maraqlıdırlar. Bu qüvvələr mövcuddur. Elə belə güclər də İŞİD-i maliyyələşdirir. Digər tərəfdən isə hər şey olduqca sadədir. İŞİD İraqın şimalında neft yataqlarının bir hissəsini ələ keçirib ki, burada da neftin satışı dempinq qiymətlərlə həyata keçirilir. İŞİD bundan milyonlarla hesablanan dollar qazanır. Elə bu da radikalların maliyyələşdiyi mənbədir. Lakin xaricdən maliyyəşməyə ehtiyac həmişə var. Düşünürəm ki, bunda elə İŞİD-i maliyyələşdirən güclərin özləri də maraqlıdır. Bununla parallel olaraq İŞİD-in özünə inamı daha da artır. Təşkilat özünün qəddarlığı və kompromissizliyi ilə seçilir. Unutmamalıyıq ki, İslam dövlətinin tərəfində, bəzi məlumarlara əsasən, vaxtı ilə Səddam Hüseynin ordusunda xidmət etmiş zabitlər də döyüşür. Bu günə İŞİD-in maliyyələşməsi ciddi problem deyil.
- Yəni siz İslam dövlətinin vəziyyətinin ağır olduğu qənaətində deyilsiniz?
– Bu gün İD-in vəziyyətini ağır adlandırmaq çətindir. Onlar, mən vurğuladım ki, sərtlikləri, qəddarlıqları və kompromissizlikləri ilə seçilirlər. İŞİD ələ keçirdiyi ərazisini genişləndirmək yolunda vəzifələrini fanatikliklə reallaşdırır. Onların planları çox ambisiyalıdır. İqtisadi infrastruktur yaradılıb, hərbi strukturlar da yaradılır. Belə vəziyyətdə mən deməzdim ki, İD-in vəziyyəti həddən artıq zəifdir.
– İŞİD-ə qarşı aparılacaq mübarizə uzunsürən müharibəyə çevrilə bilərmi? Bundan əlavə ABŞ İraqa öz əsgərlərini göndərməyəcəyini bəyan etmişdir.
– Birmənalı şəkildə müharibə qısamüddətli olmayacaq. ABŞ və onun müttəfiqləri bomba zərbələri vuracaq. İŞİD döyüşçüləri isə gizlənmək üçün yerlər axtaracaq. Bu, əlbətdə ki, müəyyən mənada onların Yaxın Şərqdə irəliləməsinin qarşısını alacaq. Lakin düşünmürəm ki, yaxın perspektivdə onları məhv etmək mümkün olacaq. Necə ki Əfqanıstanda Əl-Qaidəni və Talibanı məhv etmək mümkün olmadı. Ona görə də fanatikliyi və radikallığı ilə seçilən bu cür təşkilatları ümumiyyətcə məhv etmək çox çətindir.
– Məlum olduğu kimi, ABŞ-ın dövlət katibi Con Kerri özünün iranlı həmkarı Məhəmməd Cavad Zəiflə görüşüb. İranın anti-İŞİD koalisiyasına qoşulacağını və ya hər-hansı formada ona yardımçı olacağını deyə bilərikmi? Çünki bir müddət öncə İranın ali dini rəhbəri S.Ə.Xamneyi bəyan etmişdir ki, İran ABŞ-a İŞİD-ə qarşı mübarizədə yardımçı olmayacaq.
- Düşünürəm ki, İran koalisiyaya qoşulmayacaq. Bunun da bir neçə səbəbi var. Bunlardan biri çox prinsipial olan ideoloji səbəbdir. İran Qərb dəyərlərini əsla qəbul etmir. Eləcə də İran Qərb koalisiyasının Yaxın Şərqdə qarşısına qoyduğu tapşırıqları da qəbul etmir. İran tərəfi ABŞ-ın regiondakı ağalığından çəkinir. İran əbətdə ki, Bəşər Əsəd rejiminin zəifləməsinə qarşıdır ki, bu rejimlə də İranın partnyorluq və müttəfiqlik əlaqələri var. Lakin İŞİD-in rəsmi Tehranın əleyhdarı və düşməni olması da faktdır. Ancaq düşünürəm ki, onlar digər vasitələrlə mübarizə aparacaqlar. Koalisiyaya qoşulmamaq şərtilə onlar yəqin ki İŞİD tərəfindən gələn təhlükəni dəf etmək üçün digər forma tapacaqlar. Bu radikal qruplaşmaya qarşı onlar koalisiyaya qoşulmayaraq və Yaxın Şərq regionunda ABŞ-ın hərtərəfli ağalığına qarşı çıxmaqla mübarizə aparacaqlar. \\ qafqaznews.az \\
