İranın pilotsuz təyyarəsi BƏƏ-dəki Bərəkə Atom Elektrik Stansiyasına hücum edərək generatorun alovlanmasına səbəb olub. Radiasiya səviyyəsinin normal olduğu və hər şeyin işlədiyi barədə çoxsaylı məlumatlar yayılıb. Lakin bu, tamamilə doğru deyil. Stansiyanın üçüncü reaktoru normal işləmək üçün deyil, xüsusi olaraq fövqəladə hallar üçün hazırlanmış ehtiyat dizel generatorları ilə işləyir.

Daha əvvəl İranda "Rosatom" tərəfindən inşa edilən bir reaktorun işlədiyi və digərinin tikilməkdə olduğu "Buşehr-2" AES-in yaxınlığında partlayış (və ya partlayışlar) baş verdiyi barədə məlumatlar yayılmışdı. "Rosatom" bu yaxınlarda tikinti işçilərini oradan təxliyə etdi və mayın 17-də tikintinin bərpa olunduğunu açıqladı. "Rosatom"un işçilərinə qarşı bu münasibətini necə adlandıracağınıza özünüz qərar verin: İrandakı müharibə hələ bitməyib. Sadəcə burada lənət oxumayacağam.

Dörd il əvvəl Putin tərəfindən başladılan Ukraynada qanlı və mənasız müharibə mülki nüvə obyektlərinə hərbi hücumlara münasibəti kökündən dəyişdirdi. Əvvəllər az-çox hamı tərəfindən qəbul edilsə də, müharibə dövründə belə heç kimin fəaliyyətdə olan mülki nüvə elektrik stansiyalarına və ya onlarla əlaqəli infrastrukturlara hücum etməyi xəyal etməməsi qəbul edilsə də, bu tabu artıq mövcud deyil. Nüvə materiallarının olmadığı nüvə elektrik stansiyalarının tikinti sahələri qəzalar nəticəsində zədələnə bilməz - əlbəttə ki, müharibə onları məhv edib - amma fəaliyyətdə olan mülki nüvə obyektləri belə zədələnə bilməz.

Rusiya qoşunları əvvəlcə Çernobıl AES ətrafındakı radioaktiv çirklənmiş zonanı ələ keçirdi (oradakı qurğuların sadəcə hərbi əhəmiyyəti yoxdur) və orada xəndəklər qazmağa başladılar, əsgərlər üçün radioaktiv toz yaratdılar. Daha sonra Avropanın ən böyük AES-i olan Zaporojye AES-i işçiləri ilə birlikdə ələ keçirdilər. Bu stansiya hələ də işğal altındadır və faktiki olaraq müharibə zonasına çevrilib, qoşunlar silah və avadanlıqla yerləşdirilib. Ukraynalıları dondurub öldürmək cəhdi ilə ötən qış Rusiya qoşunları Xmelnitski və Rovno AES-İ təchiz edən yarımstansiyaları hədəfə aldılar. Bu, təkcə elektrik enerjisini kəsməyə deyil, həm də reaktorların özləri üçün kritik vəziyyət yaratdı.

Atom elektrik stansiyalarını atəşdən və hərbi əməliyyatlardan qorumağın heç bir yolu yoxdur: heç kim atəşə və ya digər müharibə formalarına qarşı hər hansı bir müdafiə sistemi qurmağı ağlına belə gətirməzdi. Mülki nüvə elektrik stansiyaları hərbi qurğular deyil və onlara hücumlar tamamilə tabudur. Bu, Putin Ukraynanı raketlər və tanklarla fəth etməyə gələnə qədər belə idi.

Dərin təəssüf hissi ilə deməliyəm ki, mülki nüvə obyektlərinə hücumlara qoyulan qadağanın aradan qaldırılmasının nəticələri, çox güman ki, bizi çox uzun müddət təqib edəcək. Və onlar getdikcə daha çox nəzərə çarpacaq. İran və BƏƏ-dəki hücumlar ilk əlamətlərdir və ardınca kondorlar da gələcək. Bütün bunlar təkcə müharibə aparan dövlətlər tərəfindən deyil, həm də terrorçu qruplar tərəfindən diqqətlə izlənilir. Növbəti addım nədir? Hər nüvə elektrik stansiyasına qoşunların yerləşdirilməsi? Hər yeni nüvə elektrik stansiyası dizaynının bir hissəsi kimi raketdən müdafiə? Bu, artıq dünyanın ən bahalı enerji mənbələrindən biridir; təsəvvür edin ki, bundan sonra nüvə enerjisi nə qədər bahalaşacaq!

Bu, vaxtında nüvə elektrik stansiyalarından imtina edən və aktiv şəkildə bərpa olunan enerji mənbələrinə (RES) keçən Almaniya üçün şanslı bir təsadüf idi və ölkə hazırda enerjisinin təxminən yarısını bu mənbələrdən alır. Və Almaniya bu yolu seçməkdə tək deyil. Bərpa olunan enerji stansiyalarını bombalamaq mənasızdır; istənilən raketin qiyməti ondan çox günəş paneli və ya böyük bir külək turbinindən çoxdur. Nüvə elektrik stansiyaları mərkəzləşdirilmiş enerji sisteminin ayrılmaz hissəsidir; onların sıradan çıxması çox sayda insanı və sənayeni enerjidən məhrum edir. Bərpa olunan enerji mənbələri mərkəzləşdirilməmiş, çoxsaylı və kiçikdir. Bu gün olduqca aktual olan bir faktı da qeyd etməmək olmaz: enerji sistemi bərpa olunan enerji ilə işləyirsə, neft çatışmazlığı ilə təhdid olunmur.

Son dörd ildə Rusiya ordusunun hərəkətləri səbəbindən dəfələrlə nüvə elektrik stansiyalarında böyük bir qəzaya yaxınlaşmışıq. Bunun baş verməməsini Ukrayna enerji sənayesinin mütəxəssislərinə və işçilərinə borcluyuq. Lakin bunu anlamaq eyni dərəcədə vacibdir: Rusiya ordusunun nüvə elektrik stansiyalarına və əlaqəli infrastrukturlara hücumları “Rosatom” mütəxəssislərinin bilik və bacarıqları olmadan baş verə bilməzdi. Çünki kimsə orduya necə və hara atəş açacağını izah etməlidir. Mülki nüvə obyektlərinə hücum strategiyası rus nüvə alimlərinin işidir.

Həmin “Rosatom” şirkətinin nüvə alimləri "bilik korporasiyası" və "Nə, Harada, Nə vaxt" şousunun sponsorudur. Həmçinin atəşi koordinasiya edən və hərbi-sənaye kompleksini raketlər, tanklar və digər kütləvi qırğın silahlarının istehsalı üçün yüksək texnologiyalı komponentlərlə təmin edən Rusiya hərbi maşınının bir hissəsidir. “Rosatom” işçiləri, işlər necə gedir? İndiyə qədər maaşlarınızdan zövq alırsınız? Maaşlar azalmayıb ki? Müavinətlər kəsilməyib?

Təəccüblüdür, amma doğrudur: “Rosatoma” qarşı beynəlxalq sanksiyalar hələ tətbiq edilməyib. Əgər yalnız elektrik enerjisi istehsal etmək üçün tikilmiş mülki nüvə elektrik stansiyalarını saysaq, hazırda dünyada 400-dən çox nüvə reaktoru var. Növbəti hücum hansı nüvə elektrik stansiyasına ediləcək? Növbəti hücumu kim edəcək - başqa bir diktatora, yoxsa qeyri-dövlət qrupuna? Bu, raket atan ordu, yoxsa "naməlum" dronlar dəstəsi olacaq? Böyük qəzaya hansı hücum səbəb olacaq? Bu suallar cəmi dörd il ərzində şiddətli nəzəriyyə sahəsindən praktikaya keçib. Onları görməzlikdən gəlmək cazibədardır, çünki onlar çox qorxuludur.

Həqiqət budur ki, nüvə elektrik stansiyalarına hərbi hücumlar problemini həll etməyin təsirli yolu yoxdur. Bəlkə də riski hər nüvə obyektində raketdən müdafiəni standartlaşdırmaqla - əsasən ordu yerləşdirməklə - azaltmaq olar. Lakin bu obyektlərin sayı çoxdur və onların sayı yalnız mülki nüvə elektrik stansiyaları ilə məhdudlaşmır - həmçinin radioaktiv tullantıların saxlanması obyektləri, tədqiqat mərkəzləri və digər obyektlər də mövcuddur. Bu, əhəmiyyətli iqtisadi xərclərə gətirib çıxarır ki, bu da, bəlkə də, yalnız bütün obyektlərin hərbi elan edilməsi ilə haqlı çıxara bilər - onda pul sayılmır.

Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsi nəticəsində müşahidə etdiyimiz qlobal qeyri-sabitlik səviyyəsi nüvə enerjisindən istifadə edən istənilən ölkəni bütün bu problemləri həll etməyə məcbur edəcək. Almaniyanın təcrübəsi çoxları üçün faydalı ola bilər.

Müəllif: Vladimir Slivyak - "Ecodefense!" ətraf mühit qrupunun həmsədri.

Mənbə: “The Moscow Times”

Tərcümə AYNA.AZ-a məxsusdur.