Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Şuşa Qlobal Media Forumunda səsləndirdiyi tezislər ölkənin həm daxili enerji balansında, həm də beynəlxalq arenada yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Dövlət başçısının bəyan etdiyi “Daxili tələbatı alternativ enerji hesabına ödəməklə Avropaya qaz ixracını artıracağıq” formulunun təməli hələ 2022-ci ilin iyulunda Bakıda Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenlə imzalanan tarixi Memorandumla qoyulmuşdu.
“Bizim həm hasilatı, həm də ixracı artırmaq potensialımız var. Digər tərəfdən, bərpaolunan enerji sahəsində çox ciddi irəliləyişlər əldə olunmaqdadır. Bu mənbələr artıq bizə böyük həcmdə təbii qaza qənaət etmək imkanı verir və gələcəkdə bu rəqəm daha da artacaq. Biz 2032-ci ilə qədər bərpaolunan mənbələrdən 8 giqavat güc əldə etməyi planlaşdırırıq. Bu, bizə bu gün elektrik enerjisi istehsalı üçün istifadə etdiyimiz bir neçə milyard kubmetr qaza qənaət etməyə imkan verəcək. Həmin qənaət edilmiş qaz isə birbaşa ixraca yönəldiləcək”, - ölkə başçısı Şuşada keçirilən tədbirdə bildirib.
Bəs hazırda real rəqəmlər nə yerdədir? Azərbaycan daxili istehlakda qaza necə qənaət edir və bu qənaət ixrac potensialımızı necə gücləndirir?
Uzun illərdir Azərbaycanın daxili elektrik enerjisi istehsalı demək olar ki, tamamilə təbii qazla işləyən İstilik Elektrik Stansiyalarının (İES) üzərinə düşürdü. Lakin bərpaolunan enerji mənbələrinin (BOEM) şəbəkəyə inteqrasiyası bu asılılığı azaltmağa başlayıb. 2025-ci ilin yekunlarına əsasən, Azərbaycanın daxili təbii qaz istehlakı 13,24 milyard kubmetr təşkil edib. Bu göstərici əvvəlki illə müqayisədə 3,1% azalıb. Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) və müstəqil ekspertlər daxili qaz istehlakının azalmasını birbaşa elektrik enerjisinin istehsalında bərpaolunan enerji mənbələrinin payının artması ilə izah edirlər. Yəni stansiyalarda qaz yandırmaq əvəzinə külək və günəş gücündən istifadəyə üstünlük verilib.
Onu da xatırladaq ki, təkcə BƏƏ-nin “Masdar” şirkəti tərəfindən inşa edilən 230 meqavatlıq “Qaradağ” Günəş Elektrik Stansiyası fəaliyyətə başlayandan bəri daxili şəbəkəyə 1 milyard kilovat-saatdan çox elektrik enerjisi ötürüb və 110 milyon kubmetrdən çox təbii qaza qənaət edilib. Bu yaxınlarda istifadəyə verilən “Xızı-Abşeron” Külək Elektrik Stansiyası və digər irimiqyaslı yaşıl layihələr bu qənaət zəncirini daha da böyüdür.
Prezidentin dediyi kimi, Azərbaycanın hədəfi 2032-ci ilə qədər bərpaolunan mənbələrdən 8 giqavatlıq güc əldə etməkdir. Bu hədəf reallaşdıqda, İES-lərdə elektrik enerjisi üçün yandırılan bir neçə milyard kubmetr təbii qaza tamamilə qənaət olunacaq və həmin həcm birbaşa xarici bazara axacaq.
Xatırladaq ki, ölkədə hasilat dinamikası daxili tələbatı tam ödəməklə yanaşı, xarici öhdəlikləri yerinə yetirməyə də geniş imkan verir. 2025-ci ilin yekun statistikasına görə, ölkədə ümumilikdə 51,5 milyard kubmetr təbii qaz hasil edilib. Bu, illik müqayisədə 2,4% artım deməkdir.
Yataqlar üzrə hasilat rəqəmləri belədir: “Şahdəniz” – 27,9 mlrd. m³, “Azəri-Çıraq-Günəşli” (AÇG) – 14,1 mlrd. m³, SOCAR – 7,9 mlrd. m³, “Abşeron” – 1,6 mlrd. m³.
2026-cı ilin I rübünün statistik rəqəmləri də hasilatın uğurla davam etdiyini göstərir. İlin ilk 3 ayında artıq 12,6 milyard kubmetr qaz hasil olunub. BP-nin AÇG yatağının alt laylarındakı qaz ehtiyatlarını (113 milyard kubmetr proqnozlaşdırılan ehtiyat) dövriyyəyə salması hasilatın gələcək illərdə daha da artacağını sığortalayır.
Azərbaycan hasil etdiyi mavi yanacağın demək olar ki, yarısını ixraca yönəldir. 2025-ci ilin ixrac statistikasına görə, xarici bazarlara 25,2 milyard kubmetr qaz ixrac edilib. Bundan Avropaya 12,8 milyard kubmetr (ümumi ixracın 50%-dən çoxu), Türkiyəyə 9,6 milyard kubmetr, Gürcüstana 2,3 milyard kubmetr, Suriyaya isə 0,5 milyard kubmetr ötürülüb. Həmçinin TAP kəməri vasitəsilə Avropaya ötürülən qazın coğrafiyası genişlənib; artıq Avstriya və Almaniya da daxil olmaqla ümumilikdə 16 ölkə (bunun 12-si Avropa ölkəsidir) Azərbaycan qazının alıcısına çevrilib.
2026-cı ilin I rübü - yanvar-mart aylarında ixrac olunan 6,5 milyard kubmetr qazın 3 milyard kubmetri birbaşa Avropa İttifaqı ölkələrinin payına düşüb.
Bərpaolunan enerjiyə keçidin iqtisadi səmərəsi özünü məhz daxildə qənaət olunan qazın yüksək qiymətə xarici bazarda satılmasında göstərir. Belə ki, Dövlət Gömrük Komitəsinin rəsmi hesabatlarına əsasən, 2026-cı ilin ilk rübündə (yanvar-mart) Azərbaycan təbii qaz ixracından 1 milyard 883 milyon dollar gəlir əldə edib. Cari ilin ilk 5 ayının nəticələrinə görə isə qaz ixracından əldə olunan xalis valyuta gəlirləri 3 milyard 343 milyon dolları ötüb. Bu, ölkənin ümumi ixrac gəlirlərinin təxminən 24%-ni təşkil edir.
Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanın xarici bazara satdığı qazın qiyməti regionlar və müqavilələrə görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Azərbaycan ən yüksək gəliri məhz Avropa istiqamətində qazanır. Avropaya nəql olunan hər 1000 kubmetr qazın orta satış qiyməti 550-560 dollar arasında dəyişir. Qardaş ölkəyə ixrac olunan qazın hər 1000 kubmetrinin orta qiyməti isə təxminən 273-275 dollar səviyyəsindədir. Ən ucuz satış qiyməti isə region üzrə ən sabit və güzəştli tariflərlə Gürcüstana tətbiq olunur – min kubmetr üçün təxminən 109 dollar. Çünki bu ölkədə əhaliyə təbii qaz satışında SOCAR-ın əhəmiyyətli payı var. Şirkət dövlətdən qazı ucuz alıb, bazar qiymətinə satır və mənfəət vergisi ödəyir.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin Şuşada bəyan etdiyi iqtisadi model kağız üzərində deyil, artıq praktikada işləyir. Azərbaycan “yaşıl keçid” layihələrinə milyardlarla dollar xarici investisiya cəlb etməklə daxildə elektrik enerjisi istehsalı üçün qaz yandırmaq məcburiyyətindən xilas olur. Daxildə sərbəstləşən və qənaət edilən hər kubmetr qaz isə həm ölkəyə əlavə valyuta gətirir, həm də Ukrayna müharibəsindən sonra enerji böhranı ilə çarpışan Avropanın dəstəkçisinə çevrilir.
