Azərbaycanda “uşaqpulu”nun ləğvi və Ünvanlı Dövlət Sosial Yardımı (ÜDSY) mexanizminin genişlənməsi eyni dövrə təsadüf etdiyi üçün cəmiyyətdə bu iki proqram tez-tez eyniləşdirilir. Xronoloji yaxınlıq ictimai şüurda “uşaqpulu getdi, yerinə sosial yardım gəldi” qənaətini formalaşdırıb. Halbuki hüquqi fəlsəfə, hədəf qrupu və büdcə məntiqi baxımından bunlar iki fərqli sosial siyasət alətidir.

Uşaqpulu demoqrafik və universal xarakter daşıyırdı. Məqsəd uşağın doğulması faktına görə ailəyə maliyyə dəstəyi vermək, doğumu stimullaşdırmaq və uşaq xərclərini qismən kompensasiya etmək idi. Gəlir səviyyəsi və valideynin işləyib-işləməməsi əsas meyar sayılmırdı. Buna görə həm orta təbəqə, həm də aztəminatlı ailələr bu ödənişi ala bilirdi.

ÜDSY isə tamamilə başqa məntiqə əsaslanır. Bu proqramın məqsədi uşaqlı ailələri ümumi şəkildə dəstəkləmək yox, yoxsulluq səviyyəsindən aşağı yaşayan ailələrə yardım etməkdir. Burada əsas meyar uşağın olması deyil, ailənin gəlirinin dövlətin müəyyən etdiyi ehtiyac meyarından aşağı düşməsidir. Məsələn, çoxuşaqlı olsa da müəyyən gəlir həddini keçən ailə yardım ala bilmir. Digər tərəfdən, az gəliri olan daha kiçik ailə yardım əldə edə bilir. Bu səbəbdən ÜDSY “uşaq yönümlü” yox, “gəlir yönümlü” proqram sayılır.

Məhz buna görə ÜDSY universal uşaq siyasətini əvəz etmir. O yalnız ən ağır sosial vəziyyətdə olan ailələri hədəfləyir.

Rəsmi məlumatlara görə 2025-ci ildə ÜDSY təxminən 75–76 min ailəni və 331–338 min arası ailə üzvünü əhatə edib. Amma buna rəğmən ölkədə 2,6 milyon uşaq var. Orta aylıq yardım məbləği 470 manat civarında olub. Son illərdə yardım məbləğinin artırıldığı və ehtiyac meyarının yüksəldildiyi bildirilir.

Ancaq ölkədə uşaqların ümumi sayı ilə müqayisədə proqramın əhatə dairəsi çox məhdud görünür. Azərbaycanda 18 yaşadək uşaqların sayı milyonlarla ölçülür. Uşaqlı ailələrin ümumi sayı isə ÜDSY alan ailələrin sayından qat-qat çoxdur. Bu baxımdan proqram bütün uşaqlı ailələrə deyil, yalnız kiçik bir hissəyə çatır. Universal uşaqpulu modeli ilə əsas fərq də məhz buradadır.

Cəmiyyətdə “ÜDSY uşaqpulunu əvəz etdi” fikrinin yaranmasının bir neçə səbəbi var. Ən əsas səbəb zaman uyğunluğudur. Uşaqpulu sistemi zəiflədikcə ÜDSY genişləndirildi və insanlar bunu alternativ mexanizm kimi qəbul etdi. Bundan başqa, rəsmi çıxışlarda çox vaxt “uşaqlı aztəminatlı ailələrə dəstək” ifadəsi vurğulanırdı. Yardım alan ailələrin böyük hissəsinin çoxuşaqlı olması da bu təsəvvürü gücləndirdi. Digər mühüm amil isə alternativ universal uşaq müavinətinin olmamasıdır.

Dünya təcrübəsində sosial yardım modelləri əsasən iki istiqamətə bölünür. Birinci model universal dəstək sistemidir. Skandinaviya ölkələri, Almaniya və bəzi Avropa dövlətləri uşağın doğulmasına görə hər ailəyə aylıq ödəniş verir. Məqsəd yalnız yoxsulluğu azaltmaq deyil, həm də demoqrafik sabitliyi qorumaq, orta təbəqəni dəstəkləmək və insan kapitalına yatırım etməkdir.

İkinci model isə ünvanlı sosial yardım sistemidir. ABŞ, Braziliya, Meksika, Türkiyə kimi ölkələrdə daha çox tətbiq olunur. Burada dövlət yardımı yalnız ən aşağı gəlirli ailələrə yönəldir. Məqsəd büdcə yükünü azaltmaq və resursları yalnız ehtiyacı olanlara çatdırmaqdır.

Azərbaycandakı ÜDSY sistemi daha çox bu ikinci modelə yaxındır.

Bu tip proqramların uğurlu nümunələri də var. Braziliyada uzun illər tətbiq olunan Bolsa Familia proqramı yoxsul ailələrə şərtli pul yardımı verirdi. Uşaqlar məktəbə gedir, peyvənd olunur və ailə müəyyən sosial şərtləri yerinə yetirirdisə yardım alırdı. Bu proqram ifrat yoxsulluğun azalmasında mühüm rol oynadı.

Meksikadakı Prospera proqramı da oxşar mexanizmlə işləyirdi. Təhsil və səhiyyə şərtlərinə bağlı yardım uşaqların məktəbə davamiyyətini artırmışdı. Türkiyədəki şərtli təhsil və sağlamlıq yardımları da yoxsul ailələrin uşaqlarını sistemdə saxlamağa yönəlib.

Bu təcrübələr göstərir ki, ünvanlı yardım sistemləri təkcə pul köçürməklə effektiv olmur. Sosial xidmət, məşğulluq, təhsil və səhiyyə komponenti də əlavə olunanda nəticə daha dayanıqlı olur.

Azərbaycanda ÜDSY-nin güclü tərəfləri də mövcuddur. Elektron müraciət sistemi, məlumat bazalarının inteqrasiyası və yardımların daha ünvanlı verilməsi müəyyən şəffaflıq yaradır. Son illərdə yardım məbləğinin artırılması da proqramın sosial təsirini müəyyən qədər yüksəldib.

Amma zəif tərəflər də var. Əhatə dairəsinin məhdud olması əsas problemlərdən biridir. Bir çox ailə gəlirini tam rəsmiləşdirə bilmədiyi üçün sistemdə “gizli gəlirli” kimi görünür və yardımdan kənarda qalır. Digər tərəfdən, insanlar rəsmi işlədikdə yardım hüququnu itirməkdən qorxduğu üçün qeyri-rəsmi məşğulluğa meyl arta bilir. Bu vəziyyət sosial siyasətdə “yoxsulluq tələsi” kimi tanınır.

Bir çox ekspert hesab edir ki, ən effektiv model universal və ünvanlı sistemlərin birlikdə işlədiyi hibrit yanaşmadır. Məsələn, Almaniyada bütün uşaqlara baza ödənişi verilir, əlavə olaraq aztəminatlı ailələr üçün xüsusi yardım mövcuddur. Polşada da oxşar yanaşma tətbiq edilir.

Azərbaycan üçün də belə model daha uyğun görünür. Universal baza ödənişi uşaqlı ailələrin ümumi yükünü azalda bilər. ÜDSY isə əlavə və hədəfli dəstək kimi saxlanıla bilər. Eyni zamanda sosial xidmətlər, məşğulluq proqramları və uşaqların təhsil-sağlamlıq göstəricilərinə bağlı dəstək mexanizmləri gücləndirilə bilər.

Nəticə etibarilə, ÜDSY uşaqpulunun hüquqi və funksional əvəzi deyil. Bu proqram əsasən yoxsulluqla mübarizə alətidir və məhdud resurslarla ən həssas ailələri hədəfləyir. Amma uşaq siyasəti yalnız yoxsulluq siyasəti ilə məhdudlaşmır. Demoqrafik inkişaf, insan kapitalı və sosial bərabərlik üçün daha geniş və universal mexanizmlərə ehtiyac qalır. Dünya təcrübəsi də göstərir ki, ən dayanıqlı model universal baza dəstəyi ilə ünvanlı yardımın birlikdə tətbiq olunduğu sistemdir.

Akif Nəsirli
Globalinfo.az