İran daxili iğtişaşlar içindədir və Tramp administrasiyası hərbi zərbələr endirməyi düşünsə də, ABŞ İranın şimalındakı iki ölkə - Ermənistan və Azərbaycanla sakitcə, lakin əhəmiyyətli dərəcədə əlaqələrini artırır.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə "Foreign Policy" yazıb.
ABŞ nəşrinin təhlilində qeyd olunur:
Tramp administrasiyası ABŞ-nın strateji əhəmiyyətli Qafqaz bölgəsində beynəlxalq ticarət və infrastrukturun inkişafı vasitəsilə iqtisadi əlaqələri gücləndirmək səylərinə əsaslanaraq, iki uzun müddətdir düşmən arasında diplomatik vasitəçilikdə fəal iştirak edir. ABŞ-nın bu səyləri ölkənin dünyadakı digər böhranların idarə olunmasına yanaşmasının, eləcə də Rusiya və Çinlə strateji rəqabətin göstəricisi ola bilər.
Qafqaz bölgəsi Ukrayna və Yaxın Şərqdəki daha böyük və daha görünən müharibələr fonunda əsasən diqqətdən kənarda qalsa da, hərbi münaqişədən uzaqdır. 1980-ci illərin sonlarından bu yaxınlara qədər Ermənistan və Azərbaycan Dağlıq Qarabağ bölgəsi uğrunda uzunmüddətli müharibəyə girmişdilər.
Rusiya, ABŞ və Fransanın həmsədrlik etdiyi, hazırda dağılmış Minsk Qrupunun uğursuz vasitəçilik cəhdlərindən sonra Azərbaycan 2020-ci ildə və yenidən 2023-cü ildə Qarabağda hərbi əməliyyatlara başladı.
Uzun müddət Ermənistanın təhlükəsizlik qarantı kimi çıxış edən və bölgədə qoşunları olan Rusiya, Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri xaricindəki ərazilərlə bağlı müqavilə öhdəliklərinin olmaması və daha sonra Ukraynadakı müharibəsi səbəbindən müdaxilə etmədi.
Azərbaycanın Dağlıq Qarabağa hücumları həmçinin Bakının uzunmüddətli məqsədlərindən birinə - uzunmüddətli münaqişə nəticəsində kəsilmiş Naxçıvanla əlaqələrin bərpasına nail olmasına imkan verdi.
Tramp administrasiyasının 2024-cü ilin sonlarında qayıdışı sülh prosesini sürətləndirdi. ABŞ prezidenti ölkəsinin diplomatik imicini gücləndirmək səylərinin bir hissəsi olaraq, hər iki tərəf ABŞ-dan dəstək istədi. Ötən ilin avqust ayında Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və baş nazir Nikol Paşinyan Ağ evdə sülh müqaviləsinin imzalandığı mərasimdə iştirak etdilər. Mərasimdə ölkələr uzunmüddətli münaqişəyə son qoyacaq bir razılaşmanın yekun təsdiqinə doğru irəlilədiklərini bildirən birgə bəyanat da daxil olmaqla, sülh müqaviləsi ilə bağlı mərasim keçirildi.
2025-ci il müqaviləsinin əsas elementlərindən biri "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu" (TRIPP) adlandırılan əsas nəqliyyat dəhlizinin yaradılması idi. ABŞ tərəfindən dəstəklənən bu infrastruktur layihəsi Azərbaycanı Ermənistan vasitəsilə Naxçıvanla avtomobil, dəmir yolu və boru kəməri marşrutları vasitəsilə birləşdirəcək. Elanlara görə, ABŞ ərazini 99 il ərzində inkişaf etdirmək üçün eksklüziv hüquqlar əldə edəcək və son müzakirələr ABŞ-nın TRIPP inkişaf şirkətində 74 faiz paya sahib olması, Ermənistanın isə qalan payı saxlaması ilə bağlı olub.
Ərazi nisbətən kiçik, cəmi 26 mil (42 km – red.) olsa da, onun regional əlaqə üçün əhəmiyyəti çox böyük ola bilər. Qafqaz regionu neft və təbii qaz kimi enerji ehtiyatları ilə zəngindir (Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya kimi) və mühüm tranzit mərkəzidir. Azərbaycan artıq neft və qazı Türkiyəyə və oradan Avropaya ixrac edir və Avropanın Rusiyadan enerji asılılığını şaxələndirir. Dəhliz həmçinin Mərkəzi Asiyadan nadir torpaq metalları da daxil olmaqla vacib resursların Qərb bazarlarına daşınması üçün daha qısa bir yol təmin edə bilər.
Çin həmçinin regionda öz iştirakını gücləndirməyə çalışır, çünki Qafqaz və Orta Asiya Çini Avropaya bağlayan "Orta Dəhliz" adlanan ərazidə əsas qovşaqlardır.
Bir neçə amil ABŞ-nın Qafqaz regionunda, xüsusən də TRIPP və digər layihələr vasitəsilə infrastruktur əlaqələrinin genişləndirilməsində iştirakını çətinləşdirə bilər.
Birincisi, Ermənistan və Azərbaycan arasında diplomatik normallaşma prosesi hələ rəsmi olaraq başa çatmayıb.
Əsas hadisə iyun ayında Ermənistanda keçiriləcək parlament seçkiləri olacaq. Sorğular Paşinyanın partiyasının liderlik etdiyini göstərsə də, həm ölkə daxilində, həm də xaricində müxalifət qrupları mövcuddur ki, bu da seçkiləri Paşinyanın və sülh gündəliyinin vacib bir sınağına çevirir.
Digər bir çətinlik xarici aktorlardan gəlir. Rusiya açıq şəkildə Qafqazdakı Şərq-Qərb layihələrinə, xüsusən də əsas enerji təchizatçısı və tranzit ölkəsi kimi rolunu azaldan layihələrə, eləcə də ABŞ da daxil olmaqla Qərb dövlətlərini əhatə edən layihələrə qarşı çıxır. Moskvanın Ermənistanda və Qafqazda təsiri həqiqətən azalsa da, Rusiya regionda aktiv oyunçu olaraq qalır və Ukraynada və Afrikada maraqlarının təhdid altında olduğunu hiss etdikdə "ildırım zərbəsi" kimi çıxış edə biləcəyini sübut edib. Ukraynadakı uzunmüddətli münaqişə, şübhəsiz ki, Kremlin seçimlərini məhdudlaşdırır, lakin onları tamamilə aradan qaldırmır.
İran Rusiyanın bu cür Şərq-Qərb layihələrinə qarşı çıxmasını bir çox eyni səbəblərdən (eləcə də Azərbaycanın İsraillə iqtisadi və müdafiə əlaqələrindən) bölüşür və ABŞ ilə artan gərginlik qeyri-müəyyənliyi artıra bilər. Əgər İran hökuməti daxili qarışıqlıqdan xilas ola bilsə, bu, Tehran və Moskvanı Amerika fəaliyyətinə qarşı çıxmaqda bir-birinə yaxınlaşdıra bilər. Lakin İrandakı daxili dəyişikliklər ABŞ-nın təzyiqi ilə stimullaşdırılarsa, bu, TRIPP kimi təşəbbüslərə yeni təkan verər.
Regionda öz maraqları olan bir çox oyunçu var. ABŞ-nın Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətləri normallaşdırmaq və TRIPP-i irəli aparmaq səyləri Avrasiya geosiyasətində mühüm bir vasitəyə və digər bölgələrdə fəaliyyət üçün potensial modelə çevriləcək.
