Saakaşvilinin hazırkı mövqeyinin əsas paradoksu burada ortaya çıxır. O, hələ də əhəmiyyətli səfərbərlik potensialına malikdir və müxalifəti əks halda siyasi gündəmin kənarında qala biləcək məsələləri müzakirə etməyə məcbur etmək iqtidarındadır. Lakin eyni zamanda, onun iştirakı mümkün olan ən geniş müxalifət koalisiyasının yaradılmasını çətinləşdirir. Bəzi müxalifət qrupları üçün problem Saakaşvilinin "Gürcü Arzusu"na kifayət qədər fəal şəkildə qarşı çıxmaması deyil, şəxsi liderliyinə qayıtmağın mövcud hökumətə qarşı çıxan, lakin onun prezidentliyinin siyasi modelinə qayıtmaq istəməyən seçiciləri uzaqlaşdıra bilməsidir. Buna görə də, Saakaşvilini əhatə edən münaqişə sadəcə liderlik mübahisəsi deyil. Bu, Gürcüstan müxalifətinin konkret bir siyasi fiqur ətrafında, yoxsa müxtəlif qüvvələr arasında daha geniş konsensus ətrafında qurulması ilə bağlı bir müzakirədir.
Bu problem, xüsusən də Saakaşvilinin təsis etdiyi Vahid Milli Hərəkat Partiyası daxilində nəzərə çarpır. Həbsdə olarkən keçmiş Prezident daxili partiya debatlarına fəal şəkildə təsir göstərməyə davam edir, böyük bir yenilənmə ideyasını təbliğ edir və partiya liderliyinə potensial namizədləri müəyyənləşdirir. Saakaşvilinin tərəfdarları üçün bu, onun hətta həbsxanada belə siyasi səlahiyyətlərini qorumaq qabiliyyətini nümayiş etdirir. Tənqidçiləri üçün isə əksinə, bu, sabiq Prezidentin partiyanın strategiyasını sərhədlərindən kənarda müəyyən etməyə çalışdığını və bununla da yeni nəsil liderlərin formalaşmasına mane olduğunu təsdiqləyir. Bu mənada partiyadaxili ziddiyyətlər bütün müxalifətin üzləşdiyi daha geniş bir çətinliyi əks etdirir: o, eyni zamanda, mövcud hökumətə qarşı mübarizədə davamlılığı qorumalı və keçmişə qayıtmaqla bitməyən yeni siyasi kimlik axtarmalıdır.
Buna görə də, Saakaşvilinin son açıqlamasında hakimiyyəti tənqid etməklə kifayətlənməməsi, əslində müxalifətin özünün canlılığını şübhə altına alması xüsusilə diqqətçəkəndir. O, cəmiyyətin bir hissəsinin Rusiya təbliğatına həqiqətən inandığını, bəzilərinin açıq-aşkar xain olduğunu, lakin onun fikrincə, əksəriyyətin apatiya vəziyyətinə düşdüyünü və Ukraynadakı müharibənin nəticəsini passiv şəkildə gözlədiyini iddia edir. Sanki Kiyevin qələbəsi avtomatik olaraq hazırkı Gürcüstan rəhbərliyinin süqutuna səbəb olacaq. Bu tezis daha ciddi diqqətçəkəndir, çünki o, son illərdə Gürcüstan siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən birinə - xarici geosiyasi kontekstdə dəyişikliyin daxili siyasi ziddiyyətləri həll edə biləcəyi gözləntisi yaradır.
Belə bir gözlənti həqiqətən də, müxalifəti ruhdan sala bilər, amma bunu yalnız laqeydliklə izah etmək olmaz. Bəzi siyasi qüvvələr üçün Ukrayna ətrafında baş verən hadisələrə güvənmək tamamilə rasional bir strategiya ola bilər.
Müharibə regionda güc balansını, Gürcüstanın Rusiya və Qərblə münasibətlərini və "Gürcü Arzusu"nun özünün siyasi imkanlarını dəyişdirib. Lakin bu, vacib bir sual doğurur: Ukraynanın qələbəsi avtomatik olaraq Gürcüstan daxilində siyasi dəyişikliklərə səbəb ola bilərmi? Aydındır ki, yox. Regional balansdakı ən əhəmiyyətli dəyişiklik belə daxili təşkilatlanmanı, siyasi səfərbərliyi və müxalifətin cəmiyyətə cəlbedici alternativ təklif etmək qabiliyyətini əvəz edə bilməz. Bu mənada Saakaşvilinin tənqidinin müəyyən əsası var: xarici dönüş gözləmək müstəqil siyasi strategiyanın əvəzedicisi ola bilməz.
Eyni zamanda, onun hadisələrə verdiyi qiymət birtərəfli olaraq qalır. Əgər müxalifət həqiqətən zəiflik əlamətləri göstərirsə, bu, sadəcə cəsarət və ya vətənpərvərlik çatışmazlığından qaynaqlanmır. Onun mövqeyinə dövlət qurumlarının təzyiqi, müxalifət siyasətçilərinə qarşı cinayət işləri, partiyaların öz daxilindəki fikir ayrılıqları və hakimiyyət dəyişikliyindən sonra ölkənin gələcəyi ilə bağlı vahid bir vizyonunun olmaması da təsir göstərir.
Bu ziddiyyətlər, xüsusən də yenidən siyasi mübarizənin mərkəzinə çevrilən 2008-ci il müharibəsi məsələsində kəskin şəkildə özünü göstərir. Kobaxidze müharibənin başlanması üçün Saakaşvilinin məsuliyyətini "Gürcü Arzusu" siyasi narrativinin əsas elementi kimi istifadə edir. Keçmiş Prezident isə bu cür açıqlamaları faciəli hadisələrə görə tam məsuliyyəti Gürcüstan tərəfinə ötürmək cəhdi kimi qəbul edir.
Lakin 2008-ci ilin avqust hadisələrinə yalnız ilk böyük hücumu kimin başlatdığı prizmasından baxmaq da eyni dərəcədə sadəlövhlük olardı. Gürcüstan rəhbərliyi üçün Sxinvali bölgəsindəki əməliyyat işğal olunmuş ərazi üzərində nəzarəti bərpa etmək cəhdi idi. Eyni zamanda, Gürcüstan özünü olduqca çətin geosiyasi vəziyyətdə tapdı: Rusiya ardıcıl olaraq separatçı əraziləri dəstəklədi, Qərb dövlətləri isə Gürcüstanın ərazi bütövlüyünü formal olaraq dəstəkləsələr də, Tiflisə real təhlükəsizlik zəmanətləri vermək və ya Moskva ilə birbaşa qarşıdurmaya girmək istəmirdilər.
Bu hadisələrin daha ifrat təfsiri də Gürcüstan siyasi diskursunda mövcuddur: Tiflis özünü elə bir vəziyyətdə tapdı ki, Rusiyanın Abxaziya və Sxinvali bölgəsi üzərində nəzarəti saxlamaq marağı Qərb dövlətlərinin status-kvonu dəyişdirmək üçün Moskva ilə genişmiqyaslı qarşıdurmaya icazə vermək istəməməsi ilə faktiki olaraq üst-üstə düşdü. Bu baxımdan, Saakaşvilinin Sxinvali bölgəsinə nəzarəti bərpa etmək qərarı sadəcə müharibənin impulsiv başlanğıcı deyil, Tiflisin illərlə Rusiyanın separatizmə dəstəyinin nəticəsi kimi qəbul etdiyi vəziyyəti zorla dəyişdirmək cəhdi idi. Lakin Qərbin sonrakı reaksiyası onun Rusiya hərbi qüvvələri qarşısında Gürcüstanı birbaşa müdafiə etmək istəyinin həddini göstərdi.
Bu, hərbi əməliyyata başlamaq qərarına görə Gürcüstan rəhbərliyinin məsuliyyətini aradan qaldırmır və hadisələrin ardıcıllığı ilə bağlı beynəlxalq araşdırmanın nəticələrini nəzərə almamağa imkan vermir. Lakin bütün müharibəni "Saakaşvili müharibəyə başladı" formuluna endirmək də eyni dərəcədə səhvdir. Tiflisin qərarı mövcud ərazi status-kvonu dəyişdirmək cəhdi, ardınca isə Rusiya qüvvələrinin dərhal qorunmasından daha kənara çıxan genişmiqyaslı Rusiya hərbi müdaxiləsi ilə motivasiya olunmuşdu. Buna görə də, 2008-ci il müharibəsi daha dəqiq olaraq bir neçə amilin birləşməsinin nəticəsi kimi qəbul edilir: Gürcüstanın ərazi bütövlüyünü bərpa etmək istəyi, Rusiyanın Cənubi Qafqazda təsirini qorumaq strategiyası, Gürcüstan rəhbərliyinin səhv hesablamaları və Qərbin Moskva ilə qarşıdurmaya məhdud hazırlığı.
Məhz buna görə də 2008-ci il ətrafındakı hazırkı müzakirə təkcə keçmişlə bağlı mübahisə kimi deyil, həm də gələcəkdə Gürcüstanın təhlükəsizliyini kimin təmin edə biləcəyi barədə təsəvvür yaratmaq üçün istifadə olunur. "Gürcü Arzusu" Rusiyaya qarşı özünün ehtiyatlı siyasətini yeni müharibənin qarşısını almaq üçün bir vasitə kimi təqdim etməyə çalışır. Saakaşvili və tərəfdarları isə belə bir siyasəti Rusiyanın təzyiqinə təslim olmaq kimi görürlər. Nəticədə, 2008-ci ilin faciəsi tarixi hadisədən Gürcüstanın xarici və daxili siyasətinin modelini müəyyənləşdirmək üçün müasir mübarizədə bir alətə çevrilir.
Bu fonda Saakaşvilinin irəli sürdüyü başqa bir ittiham xüsusilə ciddidir: Moskvanın əmri ilə Bidzina İvanişvilinin Abxaziya və Sxinvali bölgəsinin müstəqilliyinin rəsmi tanınması üçün zəmin hazırladığı iddiası. Bu bəyanat avtomatik olaraq təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul edilə bilməz. Belə bir qərarın və ya sənədin hazırlanmasına dair heç bir ictimai sübut təqdim edilməyib. Lakin bu tezisi tamamilə görməzdən gəlmək də mümkün deyil. Çünki o, Gürcüstan hakimiyyətinin 2008-ci il müharibəsi və əvvəlki rəhbərliyin məsuliyyəti ilə bağlı ritorikasında nəzərəçarpacaq bir dəyişiklik fonunda ortaya çıxır.
Məhz burada siyasi fərziyyələri təsdiqlənmiş niyyətlərdən ayırmaq xüsusilə vacibdir. Gürcüstan hakimiyyəti rəsmi olaraq bunları müdafiə etməkdədir.
Ölkənin ərazi bütövlüyü qorunur, Tiflis isə xüsusilə Abxaziya və Sxinvali bölgəsinin ayrı-ayrı “dövlətlər” kimi beynəlxalq səviyyədə tanınmasını yenidən nəzərdən keçirməyə yönəlmiş diplomatik addımlar atır. Buna görə də, yaxınlaşan tanınma iddiası sübut tələb edir və fakt kimi qəbul edilə bilməz.
Buna baxmayaraq, siyasi xəttdəki belə bir dəyişikliyin ehtimalı Gürcüstan cəmiyyəti üçün o qədər həssasdır ki, siyasi səfərbərlik üçün güclü bir vasitəyə çevrilir. Saakaşvili ictimai sükutu hakimiyyətdən mümkün ərazi güzəştinə qarşı müqavimət olmayacağına dair bir siqnal kimi təqdim etməyə çalışır. Beləliklə, o, ərazi məsələsindən təkcə “Gürcü Arzusu”nu tənqid etmək üçün deyil, həm də rəqiblərinə təzyiq göstərmək üçün istifadə edir. Əgər onlar reaksiya verməsələr, deməli, keçmiş Prezident iddiası doğrudur - onlar əslində baş verənlərlə barışırlar. Bu, onun arqumentinin siyasi gücü, həm də zəifliyidir: həddindən artıq kateqoriyalı ritorika mürəkkəb təhlükəsizlik məsələsini partiyadaxili qarşıdurmanın daha bir hissəsinə çevirə bilər.
Nəticə etibarilə, mövcud vəziyyət həqiqətən də hakim partiyanın xeyrinədir. "Gürcü Arzusu" 2008-ci il müharibəsindən, yeni Rusiya-Gürcüstan qarşıdurmasının qorxusundan və müxalifətin daxili parçalanmasından eyni vaxtda istifadə edə bilir. Müxalifət qüvvələri liderlik və strateji prioritetlər uğrunda nə qədər intensiv toqquşursa, hakimiyyətin onları sabitlik və təhlükəsizliyi təmin etməkdə aciz kimi göstərməsi bir o qədər asan olur. Lakin hakimiyyət üçün bu üstünlük yalnız rəqiblərinin zəifliyi ilə izah edilə bilməz. Bu, institusional nəzarət, müxalifət strukturlarına təzyiq, siyasi qütbləşmə və hakimiyyətin rəqibləri arasında ölkənin gələcəyi üçün vahid, cəlbedici modelin olmamasının kombinasiyası sayəsində mümkün olub.
Məhz buna görə də Saakaşvilinin bəyanatının son hissəsində Ukraynaya müraciəti xüsusilə əhəmiyyətlidir. O qeyd edir ki, laqeyd gürcülərdən fərqli olaraq, istinad etdiyi məlumatlara görə, ukraynalıların əksəriyyəti qələbəyə inamını qoruyur və lazım olduğu qədər müqaviməti davam etdirməyə hazırdır. Müqayisə burada Ukraynanı təsvir etmək üçün deyil, gürcü cəmiyyətinə siyasi irad kimi xidmət etmək üçün istifadə olunur. Lakin Ukrayna təcrübəsi bu yanaşmanın məhdudiyyətlərini də nümayiş etdirir: təkcə sosial dayanıqlıq siyasi strategiya yaratmır və xarici qələbə avtomatik olaraq başqa bir ölkənin daxili siyasətini dəyişdirmir.
Nəticə etibarilə, Saakaşvilinin bəyanatı müxalifətə qarşı növbəti emosional hücumdan daha çox şey kimi qəbul edilməlidir. Bu, müasir Gürcüstan siyasətinin mərkəzi paradoksunu əks etdirir. Keçmiş Prezident həbsxanadan milli gündəmi formalaşdıra və başqalarını onun bəyanatlarına cavab verməyə məcbur edə bilən azsaylı müxalifət siyasətçilərindən biri olaraq qalır. Lakin onun siyasi irsi, müxalifət mübarizəsini fərdiləşdirməsi və strategiyası üzərində təsirini qorumaq cəhdi hökumətə qarşı mümkün olan ən geniş birliyin formalaşmasını çətinləşdirən amillərdən birinə çevrilir. Buna görə də, bu gün sual təkcə Gürcüstan müxalifətinin kifayət qədər aktiv olub-olmaması deyil. Onun Saakaşvili ilə “Gürcü Arzusu” arasındakı şəxsi qarşıdurmanı aşıb cəmiyyətə gələcək üçün müstəqil bir layihə təklif edə biləcəyini anlamaq daha vacibdir.
Bu sualın cavabı əsasən mövcud siyasi passivliyin müvəqqəti olacağını və ya müxalifətin uzunmüddətli struktur zəifliyinə çevriləcəyini müəyyən edəcək. Saakaşvili xəbərdarlıq edir ki, ölkə kritik bir nöqtəyə yaxınlaşır. Lakin onun öz açıqlaması eyni zamanda başqa bir problemi də nümayiş etdirir: müqavimətə çağıran siyasi qüvvələrin özləri bu mübarizəni kimin, necə və hansı siyasi məqsəd naminə aparması barədə razılığa gələ bilmirlərsə, cəmiyyəti yalnız fəlakət qorxusu ilə səfərbər etmək mümkün deyil. Bu mənada, bu gün Gürcüstan müxalifəti üçün əsas çətinlik təkcə hakimiyyətlə qarşı-qarşıya gəlmək deyil, həm də keçmişdən öz daxili asılılığını aradan qaldırmaqdır.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
