Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın 1990-cı illərdə işğal edilmiş Azərbaycan anklavları olan Kərki, Barxudarlı və Yuxarı Əskiparanın Ermənistanın bir hissəsi olmadığı barədə verdiyi açıqlama təkcə sərhəd delimitasiyası prosesində deyil, həm də Ermənistanın daxili siyasi müzakirələrində əhəmiyyətli bir dönüş nöqtəsi oldu. Hökumət başçısı on illərdir nəzərə alınmayan bir hüquqi reallığı açıq şəkildə etiraf etdi: bu ərazilər İrəvan və Bakı arasında razılaşdırılmış delimitasiya prinsipinə əsasən Ermənistana məxsus deyil.
Paşinyan bu yanaşmanı 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsi ilə əlaqələndirdi və Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin müəyyən hissələrinin müvafiq xəritələrə əsasən artıq delimitasiya edildiyini vurğuladı.
Bəyanatın əhəmiyyəti ilk növbədə onun Azərbaycanın yeni ərazi iddiası və ya mövcud sərhədin yenidən nəzərdən keçirilməsini təmsil etməməsindədir. Tərəflər mövcud beynəlxalq sərhədlərin əsası kimi keçmiş SSRİ respublikalarının inzibati sərhədlərinin qorunması prinsipindən çıxış edirlərsə, Kərki məsələsinə bu çərçivədə baxılmalıdır. Başqa sözlə, söhbət Bakının xeyrinə yeni sərhəd yaratmaqdan deyil, faktiki vəziyyəti tərəflərin razılaşdırdığı prinsipə uyğunlaşdırmaqdan gedir.
Lakin Paşinyanın açıqlamasından sonra Ermənistanın siyasi ritorikasındakı ziddiyyət xüsusilə aydın oldu. Bir tərəfdən rəsmi İrəvan Kərki, Barxudarlı və Yuxarı Əskiparanın Ermənistanın bir hissəsi olmadığını etiraf edir, digər tərəfdən, bəzi erməni siyasətçiləri və ekspertləri məsələnin praktik həllini ərazi itkisi və milli maraqlara təhdid kimi qəbul etməyə davam edirlər. Müxalifətdəki “Güclü Ermənistan” Partiyasının lideri Samvel Karapetyan bildirib ki, Paşinyanın hakimiyyətdə qalması daha çox ərazi itkilərinə səbəb ola bilər. Müxalifətdəki Ermənistan fraksiyasından olan millət vəkili Kristina Vardanyan da öz növbəsində Baş naziri əvvəlki mövqeyini dəyişməkdə günahlandırıb və İrəvanın anklav məsələsinə yeni yanaşmasını şübhə altına alıb. Ziddiyyət Kərkinin nümunəsində ən aydın şəkildə görünür. Paşinyan anklav məsələsinin həlli üçün hələlik konkret mexanizm olmadığını və onların statusunun ayrıca müzakirə edilməli olduğunu etiraf edir. Lakin o, həllin sülh yolu ilə aparılmalı və sərhəd bölgələrinin sakinlərinin maraqlarını nəzərə almalı olduğunu vurğulayır. Baş nazir həmçinin delimitasiyanın sərhədin hər iki tərəfində yol rabitəsi və yaşayış məntəqələri üçün problem yarada biləcəyini etiraf edir.
Bu, Ermənistan tərəfinə ən tutarlı arqumenti təqdim edir: təhlükəsizlik və rabitə məsələləri həqiqətən də gözardı edilə bilməz. Kərkinin əsas coğrafi mövqeyi var və nəzarət rejimində dəyişiklik potensial olaraq nəqliyyat əlaqələrinə təsir göstərə bilər. Lakin bu, ərazi suverenliyinin inkarı deyil, tranzit, giriş və təhlükəsizlik üçün xüsusi mexanizmlərə ehtiyac olduğunu göstərir. Coğrafiya həllin şərtlərini müəyyən edə bilər, lakin bu, özlüyündə dövlət sərhədini dəyişdirmir.
Burada sərhədin dəyişdirilməsi ilə artıq tanınmış sərhəd daxilində ərazi üzərində nəzarətin bərpası arasında fərq qoymaq vacibdir. Əgər Kərkinin Azərbaycan ərazisi kimi tanınması, onun Bakının suverenliyinə qaytarılması sərhədə yenidən baxılması demək deyil. Əksinə, məsələ faktiki vəziyyəti Ermənistan rəhbərliyinin indi istinad etdiyi hüquqi çərçivəyə uyğunlaşdırmaqdan ibarətdir.
Buna görə də, bu prosesi Azərbaycan tərəfindən "ərazi genişlənməsi" və ya "yeni təcavüz" kimi təsvir etmək cəhdləri müzakirə mövzusu deyil. Bu halda, Bakı beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədin öz xeyrinə dəyişdirilməsini tələb etmir, əksinə, tərəflərin razılaşdırdığı yanaşmaya əsasən Ermənistana məxsus olmayan ərazilər üzərində nəzarəti bərpa etməyə çalışır. Eyni zamanda, Paşinyan özü məsələnin hərbi yolla həll edilməməli olduğunu vurğulayır.
Ermənistanın mövqeyinin ikililiyi də burada özünü göstərir. Ermənistanın sərhədlərinə gəldikdə, İrəvan ərazi bütövlüyünə hörmət tələb edir və suverenliyin pozulmasını qəbuledilməz hesab edir. Lakin faktiki olaraq Ermənistanın nəzarəti altında olan Azərbaycan anklavlarına gəldikdə, təhlükəsizlik, logistika və status-kvonun qorunması zərurəti ilə bağlı arqumentlər ortaya çıxır.
Lakin bir ərazinin strateji və ya logistik əhəmiyyəti onu başqa bir dövlətin ərazisinə çevirmir. Əgər beynəlxalq sərhədin gedişi mövcud yollar və ya yaşayış məntəqələri üçün problem yaradırsa, bunlar dövlətlərarası müqavilələr - xüsusi tranzit rejimləri, maneəsiz rabitə zəmanətləri və digər mexanizmlər vasitəsilə həll edilməlidir. Təhlükəsizlik nizamlamanın şərtlərini müəyyən etməlidir, onun hüquqi əsasını ləğv etməməlidir.
Buna görə də "təcavüz" termininin hüquqi mənasını tərif etmək xüsusilə vacibdir. Təcavüz bir dövlətin digər dövlətə qarşı suverenliyini və ya ərazi bütövlüyünü pozmaq məqsədi ilə güc tətbiq etməsini nəzərdə tutur. Lakin tərəflər ərazi mülkiyyəti barədə danışıqlar aparıb onu kimə məxsusdursa, o dövlətə vermək barədə razılığa gəlsələr, belə bir prosesi təcavüz adlandırmaq hüquqi proseduru siyasi etiketlə əvəz etmək deməkdir.
Problem ondadır ki, bəzi Ermənistan siyasi dairələri və cəmiyyəti hələ də mövcud vəziyyəti 1990-cı illərin prizmasından qəbul edir. Müharibə zamanı qurulan faktiki nəzarət onilliklər ərzində tanış status-kvoya çevrilib və tərəflərin razılaşdırdığı sərhədin bərpası perspektivi siyasi cəhətdən ağrılı bir itkiyə çevrilib. Buna görə də, müxalifət ritorikasında "təcavüz" termini hüquqi deyil, siyasi məna kəsb edir: bu, təkcə güc tətbiqini deyil, həm də mövcud vəziyyəti dəyişdirmək perspektivini ifadə edir.
Paşinyanın açıqlaması bu konstruksiya üçün xüsusilə əlverişsizdir, çünki o, məhz İrəvanda edilib. İndi Kərki, Barxudarlı və Yuxarı Əskiparanın Azərbaycanın mülkiyyəti olması təkcə Bakının mövqeyi ilə deyil, həm də Ermənistan Baş nazirinin ictimaiyyət tərəfindən tanınması ilə təsdiqlənir. Nəticə etibarilə, gələcək danışıqların mövzusu bu ərazilərin mülkiyyəti ilə bağlı sonsuz mübahisə deyil, həllin şərtləri və proseduru olmalıdır. Cənubi Qafqazda davamlı sülh ərazi bütövlüyü prinsipinin seçmə tətbiqindən imtina etməyi tələb edir. Əgər Ermənistan öz sərhədlərinə hörmət tələb edirsə, o, Azərbaycanın sərhədlərini ardıcıl olaraq tanımalıdır. Bu halda, söhbət mövcud sərhədlərin yenidən nəzərdən keçirilməsindən deyil, faktiki vəziyyəti Kərki, Barxudarlı və Yuxarı Əskiparanın tanınmış ərazi yurisdiksiyasına uyğunlaşdırmaqdan gedir.
Bu gün anklav məsələsi texniki delimitasiyaya hazırlıqdan daha çox, siyasi ardıcıllığın sınağına çevrilir. Paşinyan bu ərazilərin Ermənistanın bir hissəsi olmadığını qəbul etməklə hüquqi reallığa doğru addım atdı. İndi əsas sual Ermənistan siyasi icmasının bu tanınmanın praktik nəticələrini qəbul etməyə hazır olub-olmamasıdır.
Əgər belədirsə, anklav məsələsi münaqişə mənbəyindən təhlükəsizlik, nəqliyyat əlaqələri və əhali üçün normal həyat təminatı ilə sülh yolu ilə həll üçün texniki bir vəzifəyə çevrilə bilər. Əgər tanınma sadəcə bir bəyannamə olaraq qalırsa və ərazilərin praktiki qaytarılması ilə bağlı hər hansı bir müzakirə təhdid və ya "təcavüz" elan edilirsə, problem gələcək üçün dondurulmuş qalacaq.
Sülh prosesi tərəflərin yalnız özləri üçün əlverişli olan sərhədləri tanıdığı zaman deyil, eyni prinsipi özlərinə və qonşularına bərabər şəkildə tətbiq etməyə hazır olduqları zaman başlayır. Məhz buna görə də Kərki bu gün İrəvanın əsas sınağına çevrilib - Ermənistanın yeni reallığın siyasi tanınmasından praktik olaraq möhkəmlənməsinə keçə bilib-bilmədiyinin sınağına.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
