Siyasi liderlərin xaricdəki anım mərasimlərində iştirakı nadir hallarda diplomatik etiketlə məhdudlaşır. Simvolizmin ənənəvi olaraq rəsmi müqavilələr qədər ağırlıq daşıdığı Yaxın Şərqdə bu cür addımlar həmişə dərin siyasi çalar daşıyır. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın 28 fevral 2026-cı ildə ABŞ-İsrail hava hücumlarında həlak olan İranın Ali Rəhbəri Əli Xameneiyə ehtiramını bildirmək üçün Tehrana səfəri beynəlxalq ictimaiyyət üçün açıq bir siqnaldır. Bununla belə, Cənubi Qafqaz üçün bu addım, ilk növbədə, Azərbaycanın strateji mövqeyinə və bölgədəki gələcək dialoqa təsiri baxımından vacibdir.
İran hər iki Cənubi Qafqaz respublikası üçün vacib qonşu olaraq qalır. Tehran həm Bakı, həm də İrəvan üçün nəqliyyat dəhlizlərini, enerji əməkdaşlığını və iqtisadi imkanları təmsil edir. Gərginlik dövrlərinə baxmayaraq, Azərbaycan son illərdə sabit və proqnozlaşdırıla bilən cənub qonşusunun Bakının uzunmüddətli maraqlarına xidmət etdiyini qəbul edərək İranla praqmatik münasibətləri inkişaf etdirib. Bu kontekstdə Paşinyanın Xameneyinin vida mərasimində iştirakı anti-Azərbaycan jesti kimi görünmür, əksinə, İranın həm Bakı, həm də İrəvanla işgüzar əlaqələri saxlayaraq regionda balanslı siyasət yürütməyə davam etdiyini təsdiqləyir.
Xameneyinin ölümü Tehranın daxili və xarici siyasətində yeni bir mərhələnin başlanğıcını qoyur. Bu dövr Azərbaycan üçün xüsusilə vacibdir: Bakı yeni İran rəhbərliyinin həssas sərhəd və nəqliyyat məsələləri ilə bağlı ritorikanın artmasından çəkinməsini və bunun əvəzinə qarşılıqlı faydalı iqtisadi tərəfdaşlığa diqqət yetirməsini istəyir. Paşinyanın anım tədbirlərində iştirakı, digər regional ölkələrdən nümayəndələrin gözlənilən iştirakı ilə yanaşı, İranın diplomatik cəhətdən aktiv olduğunu və təcridə çəkilmədiyini göstərir. Bu, Azərbaycanın artıq güclü mövqe tutduğu konstruktiv dialoqun davam etdirilməsi üçün şərait yaradır.
Ermənistanın xarici siyasəti son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. İkinci Qarabağ müharibəsində təslim olduqdan sonra İrəvan Qərblə əlaqələrini gücləndirib, eyni zamanda, Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmağa və Azərbaycanla sülh prosesini irəli aparmağa çalışır. Bu fonda Paşinyanın Tehrana səfəri Ermənistanın da cənub trayektoriyasından tamamilə imtina etmədən çoxvektorlu siyasət yürütməyə çalışdığını göstərir. Bakı üçün bu yanaşma ümumiyyətlə müsbətdir: bu, İrəvanın Qərbə doğru tam yenidən istiqamətlənmənin mümkünsüzlüyünü başa düşdüyünü və Azərbaycan da daxil olmaqla, yaxın qonşularının maraqlarını nəzərə almağa məcbur olduğunu göstərir.
Moskva, Tehran və Ankara bu inkişafları diqqətlə izləyir. Rusiya və İranın Cənubi Qafqazın sabitliyindəki maraqları əsasən Azərbaycanın prioritetləri ilə - xaosun qarşısını almaq və əsas nəqliyyat marşrutları üzərində nəzarəti qorumaqla üst-üstə düşür. Paşinyanın səfəri dolayı yolla göstərir ki, Ermənistan-Rusiya münasibətlərinin soyumasına baxmayaraq, İrəvan mövcud regional əlaqələri tamamilə kəsmək niyyətində deyil. Bu, kəskin anti-Azərbaycan hərəkətlərinin ehtimalını azaldır və sülh müqaviləsi danışıqlarının davam etdirilməsi üçün yer qoyur.
İranın həm Ermənistan, həm də Azərbaycanla münasibətləri qoruyan bir dövlət olaraq qalması xüsusilə vacibdir. Keçmiş gərginliklərə baxmayaraq, Bakı artıq Tehranla praqmatik əməkdaşlıq qura biləcəyini sübut edib. İqtisadi layihələr, nəqliyyat təşəbbüsləri və sabitliyə qarşılıqlı maraq ikitərəfli əlaqələri tədricən konstruktiv istiqamətə yönəldir. Bu mənada Paşinyanın səfəri yeni bir təhlükə yaratmır, əksinə, İranın balans siyasətinin möhkəmliyini göstərir ki, bu da nəticədə Bakı ilə İrəvan arasında gərginləşmə riskini azaltmağa kömək edə bilər.
Bu ssenari Azərbaycan üçün əlverişlidir. Bu, Bakıya çoxvektorlu yanaşmasını davam etdirməyə imkan verir - Türkiyə və Qərblə əlaqələri gücləndirmək, enerji layihələrini inkişaf etdirmək, eyni zamanda, İranla iş kanallarını qorumaq. Hərtərəfli sülh sazişi olmadığı halda Ermənistanın Tehranla həddindən artıq yaxınlaşması narahatedici ola bilər, lakin mövcud dinamika bunun əksini göstərir: praqmatizm ideoloji xətlərdən üstündür. Ermənistan da Azərbaycan kimi, müxtəlif güc mərkəzləri arasında manevr etmək məcburiyyətində qalır və bu, gələcək regional əməkdaşlıq üçün imkanlar açır.
Daha geniş kontekstdə, Tehranda keçirilən mərasim Cənubi Qafqazın diplomatik mədəniyyətində transformasiyanı əks etdirir. Regiondakı dövlətlər tədricən sərt "ya, ya da" seçimlərindən uzaqlaşaraq tərəfdaşlarını şaxələndirməyə yönəlmiş daha çevik siyasət lehinə hərəkət edirlər. Uzun illərdir bu strategiyanı uğurla həyata keçirən Azərbaycan üçün bu inkişaf təbii və ümidverici görünür. Bu, regionun xarici şoklara qarşı ümumi dayanıqlığını artırır və təhlükəsizlik və nəqliyyat məsələlərinin qarşıdurma deyil, praqmatik dialoq yolu ilə həll edilə biləcəyi şərait yaradır.
Xameneyinin ölümü təkcə İran üçün deyil, bütün Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz üçün yeni bir fəsil açır. Əsas regional oyunçu kimi Azərbaycan İrandakı mövqeyini gücləndirməklə, Ermənistanla sülh prosesini davam etdirməklə və strateji çevikliyi qorumaqla bu andan yararlanmaq üçün yaxşı mövqedədir. Bu baxımdan, Paşinyanın Tehrana səfəri müasir regional siyasətdə praqmatizmin və maraqlar balansının blok qarşıdurmalarından daha təsirli olduğunu xatırladır. Bakı üçün bu, dəyişən bölgədə Azərbaycanın suverenliyini və iqtisadi təsirini gücləndirməyə yönəlmiş ardıcıl və balanslı xarici siyasətin lehinə daha bir arqumentdir.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
