Tacikistanlı politoloq Umad Hakimov “Zerkalo.az”a müsahibə verib. Müsahibəni təqdim edirik:
- Tacikistan və Azərbaycan arasında ikitərəfli iqtisadi münasibətlərin hazırkı vəziyyətini necə qiymətləndirirsiniz? Əməkdaşlığın hansı əsas sahələri intensivləşdirmə tələb edir?
- Hazırda Tacikistan və Azərbaycan arasında mövcud potensial nəzərə alınmaqla iqtisadi əlaqələr məhdud olaraq qalır. Hər iki tərəfin müəyyən artım potensialı var. Əməkdaşlıq üçün ən perspektivli sahələr, ehtimal ki, nəqliyyat və logistika, enerji, metallurgiya, kənd təsərrüfatı və tekstil sənayesidir.
- Tacikistan Azərbaycanın Orta Dəhlizin inkişafı təşəbbüsündə hansı rol oynaya bilər?
- Hazırda əsas problem Tacikistanın dənizə birbaşa çıxışının olmamasıdır ki, bu da Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz vasitəsilə multimodal marşrutların inkişaf etdirilməsini tələb edir.
Tacikistan Çin, Əfqanıstan və Xəzər dənizi arasında əlaqə yaratmaq və Orta Asiyadan yük tranzitini təmin etmək potensialına malikdir. Düşənbənin Orta Dəhlizdə iştirakı marşrutların şaxələndirilməsinə, ölkənin daha geniş qlobal ticarət zəncirlərinə inteqrasiyasına və bununla da tranzit mərkəzi kimi əhəmiyyətini artırmağa imkan verəcək.
- Azərbaycanın Orta Asiya ölkələri ilə intensivləşən əlaqələrini necə xarakterizə edərdiniz?
- Son bir ildə Azərbaycan Orta Asiya regionu ölkələri ilə qarşılıqlı əlaqələrini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib.
Bunu ikitərəfli səfərlərin sayının artmasında, nəqliyyat və enerji müqavilələrinin imzalanmasında, mədəni və təhsil mübadilələrində görə bilərik.
Cənubi Qafqaz tədricən Orta Asiya üçün vacib strateji tərəfdaşa çevrilir. Mütəmadi sammitlər və C5+ formatı sayəsində regional əməkdaşlıq daha sistemli hala gəlib.
- Sizin fikrinizcə, Mərkəzi Asiya ölkələri arasında qarşılıqlı əlaqə nə dərəcədə effektivdir?
- Mənim fikrimcə, Azərbaycanın bu formata daxil edilməsi enerji, təhlükəsizlik və su ehtiyatlarının idarə olunmasının inkişafına təkan verəcək, lakin müəyyən çətinliklər qalmaqdadır. Tranzit marşrutları uğrunda rəqabət və müəyyən iqtisadi modellərdə fərqlər mövcuddur. Ümumilikdə, effektivlik orta səviyyədə qiymətləndirilə bilər, lakin müsbət tendensiyalarla.
- Mərkəzi Asiya ölkələrinin Əfqanıstanla qarşılıqlı fəaliyyətini necə qiymətləndirirsiniz?
- Əfqanıstan Mərkəzi Asiya üçün regional sabitliyin əsas amili olaraq qalır. Orta Asiya ölkələri nəqliyyat və enerji layihələrinin inteqrasiyasına çalışırlar. Məsələn, Tacikistan və Qırğızıstandan Əfqanıstan və Pakistana 1300 MVt artıq elektrik enerjisinin ötürülməsini hədəfləyən CASA-1000 layihəsi. Tikinti artıq Tacikistan, Qırğızıstan və Pakistanda başa çatıb və Əfqanıstanda 2026-cı ilin sonuna qədər tamamlanması gözlənilir.
Lakin Orta Asiya ölkələri, xüsusən də Tacikistan təhlükəsizlik riskləri səbəbindən ehtiyatlıdırlar. Məlum olduğu kimi, 2025-ci ilin sonlarında Tacikistan-Əfqanıstan sərhədində bir sıra silahlı insidentlər baş verib və nəticədə insan tələfatı olub. Eyni zamanda, Mərkəzi Asiya ölkələri dialoq və Əfqanıstanın iqtisadi sistemlərinə tədricən inteqrasiya yolunu seçiblər ki, bu da ölkənin regional münasibətlərdə aydın və məqbul oyunçuya çevrilməsinə gətirib çıxarmalıdır.
- Tacikistanın Türk Ölkələri Təşkilatına gələcəkdə qoşulması nə dərəcədə realdır?
- Dərhal deyəcəyəm ki, bu, təşkilatın özünün müəyyən etik normalara əsaslanan mədəni və linqvistik xüsusiyyətlərinə görə qeyri-realdır. Tacikistan farsdilli ölkədir, coğrafi cəhətdən TDT ölkələrinə yaxındır, lakin bu əlaqələr mədəni və ya etnik deyil. Tacikistan Orta Asiyada yeganə qeyri-türk ölkəsidir. Buna görə də, Tacikistana müəyyən iqtisadi və nəqliyyat faydaları gətirəcəyi təqdirdə, ölkə üçün TDT-da tərəfdaşlıq və ya müşahidəçi statusunun verilməsi mümkündür.
Coğrafi yaxınlığına və Orta Asiyanın türk ölkələri ilə sıx iqtisadi əlaqələrinə baxmayaraq, Düşənbə MDB, KTMT və ŞƏT kimi digər inteqrasiya birliklərinə diqqət yetirir. Tacikistanın öz kimliyi var və o etnomədəni kimliyi ilə regional əməkdaşlığın praqmatikası arasında tarazlıq tapmaq istəyir.
