Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sentyabrın 1-2-də Çində keçirilən sammiti qurumun tarixində əlamətdar hadisə sayılır.

2001-ci ildə yaradıldıqdan sonra “Şanxay beşliyi” (Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Tacikistan, Qırğızıstan) kimi tanınan və regional sərhəd təhlükəsizliyi məsələləri ilə məşğul olan əməkdaşlıq platforması bu gün 26 dövləti öz ətrafında birləşdirib ki, onların da 14-ü artıq daimi üzv statusu qazanıb.

Əvvllər beş nəfərlik kiçik məşvərət qrupundan ibarət olan ŞƏT Çində iqtisadi, ticarət və diplomatik məsələləri də həll edən genişlənən Avrasiya təşkilatına çevrildi.

ŞƏT-ə üzv ölkələrin liderləri Çinin Tiencin şəhərində keçirilən sammitdə üzv ölkələrin maliyyə sabitliyini təmin etmək və ABŞ dollarından asılılığı azaltmaq üçün inkişaf bankının yaradılması barədə razılığa gəliblər.

Sammitdə qəbul edilmiş Birgə Bəyannamə təşkilatın üzvlərinin terrorizmlə mübarizə, regional təhlükəsizliyin və iqtisadi əməkdaşlığın təşviqi, iqlim dəyişikliyi problemlərinin həlli, əlaqələr və mədəni mübadilələrin gücləndirilməsi ilə bağlı öhdəliklərini bir daha təsdiq edir.

Eyni zamanda, dövlətlər çoxqütblü dünya nizamının vacibliyini və qlobal idarəetmə sistemində islahatların aparılmasının önəmini vurğulayır.

Beləliklə, ŞƏT Avrasiya qitəsinin böyük hissəsini birləşdirən yeni geosiyasi və geoiqtisadi əməkdaşlıq platformalarına çevrilməkdədir. Bu təşkilatın siyasi və iqtisadi nüvəsini Çin, Rusiya və Hindistan kimi ölkələr təşkil edir.

Xüsusilə də bu üç dövlətin liderlərinin sonuncu sammitdə bir araya gəlməsi ABŞ-yə qarşı alternativ güc mərkəzinin formalaşması kimi şərh edilir. Zirvə görüşünün məhz Tiencin şəhərində baş tutması ŞƏT-də liderliyin Rusiyadan Çinə keçməsindən xəbər verir. Yəni ŞƏT-in timsalında Çin mərkəzli Avrasiya əməkdaşlıq platformasının yaranması müşahidə olunur.

ŞƏT-in regional proseslərdə rolunun genişlənməsi fonunda Azərbaycanın da bu quruma marağının artdığını görmək olar. Bu xüsusilə Çinlə Avropa arasında ticarət əlaqələrinin artması və nəqliyyat-tranzit marşrutlarının Azərbaycandan keçməsi ilə bağlıdır.

Qeyd edək ki, hazırda Çinlə Avropanı əlaqələndirən başqa iki ticarət dəhlizi mövcuddur. Bunlardan biri Rusiya ərazisindən keçməklə Avropaya keçidi təmin edir. Digər alternativ marşrut Hind okeanı vasitəsilə Qırmızı dənizə, oradan da Süveyş kanalından keçməklə Aralıq dənizinə çıxış yolundan ibarətdir.

Lakin həm Ukraynada, həm də Yəməndə müharibələrin baş verməsi bu iki istiqamətdə yükdaşımalara ciddi problem yaradıb. Rusiya üzərindən isə Avropa bazarlarına çıxış mümkün deyil. Digər maneə isə hər iki marşrut üzrə məsafənin uzaq olması və xərclərin baha başa gəlməsi ilə bağlıdır.

Ona görə də Azərbaycan üzərindən keçən “Orta dəhliz”in strateji əhəmiyyəti həm Qərb dövlətləri, həm də Çin üçün artmaqdadır. Zəngəzur dəhlizinin açılmasına dair Azərbaycan və Ermənistan arasında avqustun 8-də əldə olunmuş razılaşmadan sonra hər iki ölkə liderinin ŞƏT-in sammiti çərçivəsində Çində apardığı danışıqlar bu prosesi sürətləndirə bilər.

Bu, eləcə də Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Türkiyə və Avropa arasında ticarət əlaqələrinin yeni mərhələyə qalxması deməkdir. Bütün bu idxal-ixrac əməliyyatları isə Azərbaycan üzərindən “Transxəzər” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi ilə həyata keçiriləcək.

Ona görə də ŞƏT-ə üzv olan ölkələrin Azərbaycana marağı artacaq. Hətta Rusiya bu gün “Tramp marşrutu”nun əleyhinə çıxsa belə, İranla ticarət əlaqələrini Azərbaycandan keçən Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi vasitəsilə reallaşdırmaq məcburiyyətindədir.

Hazırda Astara-Astara-Rəşt dəmir yolunun İran hissəini inşasını üzrinə götürən Rusiya gələcəkdə Zəngəzur dəghlizindən də istifadə edə bilər. Bu da “Tramp marşrutu”nun Şiaml-Cənub dəhlizinin bir hissəsi olması ilə bağlıdır. Bu prosesdə Azərbaycana maneə yaratmağa çalışan Hindistan gələcəkdə özünü təcrid vəziyyətinə sala bilər.

Çünki Hindistan Azərbaycan ərazisndən və Zəngəzurdan keçməklə Hind okeanı-İran-Ermənistan-Qara dəniz və İran-Azərbaycan-Ermənistan-Rusiya marşrutları üzrə daşımalar həyata keçirmək imkanı qazanmış olar.

Müşfiq Abdulla
“Cebheinfo.az”