Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstan xarici işlər nazirlərinin İstanbulda keçirilən onuncu üçtərəfli görüşü və Hakan Fidan, Ceyhun Bayramov və Maka Boçorişvilinin yekun birgə bəyannaməsinin imzalanması adi regional diplomatik etiketdən çox kənara çıxan bir hadisədir. İlk baxışdan elə görünə bilər ki, fundamental Şuşa Bəyannaməsi ilə bağlı olan Bakı və Ankara artıq hər hansı hərbi, siyasi və ya iqtisadi riskləri tamamilə azaldan müttəfiqlik sənədlərinin əhatəli paketinə malikdirlər.
Lakin İstanbul sammitinin hazırkı, nümayişkaranə və qəti şəkildə müsbət fonu tamamilə fərqli, daha qlobal strateji məqsəd güdür. Bu görüş rəsmi Moskvanın Ermənistana qarşı açıq təhdidlərə keçməsi və İrəvanı suveren sivilizasiya seçimi üçün "Ukrayna ssenarisi" ilə qorxutmağa çalışması fonunda güc və geosiyasi həmrəyliyin əlaqələndirilmiş nümayişi kimi təşkil edildi. İstanbul Bəyannaməsinin imzalanması Kreml üçün güclü kollektiv siqnal rolunu oynadı və Cənubi Qafqazın artıq solmaqda olan bir imperiyanın həyətyanı sahəsi olmadığı yeni oyun qaydalarını açıq şəkildə ortaya qoydu.
İstanbul sənədinin əsas mesajı, bütün Qara dəniz-Xəzər regionunda təhlükəsizlik və sabitliyin əsas qarantı kimi Ankara-Bakı-Tiflis oxuna alternativin olmamasıdır. Bəyannaməyə suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və sərhədlərin toxunulmazlığına qeyd-şərtsiz qarşılıqlı dəstək bəndlərini daxil etməklə, tərəflər faktiki olaraq hər hansı xarici revanşizm cəhdlərinə qarşı vahid diplomatik cəbhə yaradıblar. Son dərəcə çətin daxili siyasi şəraitdə tarazlıq saxlayan Tiflis və ərazi bütövlüyünün bərpasını başa çatdıran Bakı üçün NATO üzvü olan Türkiyə ilə bu ittifaq Moskvanın hibrid ambisiyaları qarşısında aşılmaz bir maneə rolunu oynayır. Bu nümayişkaranə triumvirat Kremlə açıq şəkildə göstərir ki, Ermənistana güc təzyiqi və ya Gürcüstana iqtisadi şantaj yolu ilə Cənubi Qafqazı sabitsizləşdirmək cəhdləri cənubda Rusiyanın təsirini tamamilə təcrid etməyə qadir olan güclü regional blokun əlaqələndirilmiş cavabı ilə qarşılanacaq.
İstanbulda xüsusilə diqqət bu gün sözün əsl mənasında regionu qidalandıran və qoruyan, onu qlobal təhlükəsizliyin ayrılmaz elementinə çevirən enerji və logistika çərçivəsinə yönəldilib. Avropanın enerji təhlükəsizliyində Bakı-Tiflis-Ceyhan neft kəmərinin və Cənub Qaz Dəhlizinin roluna vurğu sadəcə iqtisadi bəyanat deyil, Rusiyanın enerji şantajına qarşı güclü siyasi arqumentdir. Moskva sanksiyalı resursları üçün yeni bazarlar axtararkən, Azərbaycan və Türkiyə Gürcüstanın tam dəstəyi ilə Avropa qitəsinin yeganə enerji təchizatçısı statuslarını möhkəmləndirirlər. İstanbul Bəyannaməsi Xəzər regionunun əsas enerji məsələləri ilə bağlı razılaşmasını faktiki olaraq təsdiqlədi və Rusiyanı Brüsselə və Qafqaz paytaxtlarına şərtləri diktə etmək imkanından məhrum etdi.
Eyni zamanda, İstanbul sammiti Moskvanın tranzit ambisiyalarına güclü zərbə vuraraq Orta Dəhliz və Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu konsepsiyasını vurğuladı. Ənənəvi Rusiya logistika marşrutları beynəlxalq təcrid tərəfindən bloklandığı üçün bu trans-Avrasiya marşrutu 21-ci əsrdə Çin və Avropa İttifaqı arasında əsas ticarət arteriyasına çevrilir. Bu marşrutu nümayişkaranə şəkildə gücləndirməklə, Bakı, Ankara və Tiflis Moskvaya açıq bir siqnal göndərirlər: Kremlin tranzit inhisarı tamamilə və dönməz şəkildə məhv edilib və Zəngəzur dəhlizini bloklamaq və ya regional kommunikasiyalar üzərində nəzarəti zorlamaq cəhdləri artıq mümkün deyil. Bu dəhlizin geosiyasi əhəmiyyəti o qədər böyükdür ki, Rusiyanın Qafqazdakı istənilən aqressiv hərəkətləri avtomatik olaraq təkcə Türkiyənin deyil, həm də Pekinin strateji maraqlarına təsir edəcək və Orta Dəhlizi Qafqaz respublikaları üçün etibarlı gülləkeçirməz jiletə çevirəcək.
Azərbaycan üçün bu diplomatik manevr Ermənistanla yekun razılaşma kontekstində çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Rusiya təbliğatçıları efirlərdə bədnam "təhlükəsizlik" müqabilində İrəvandan sədaqət tələb edərkən, Bakı Ankara ilə birlikdə regiona praqmatizm, iqtisadi rifah və suverenliyə hörmətə əsaslanan tamamilə fərqli, konstruktiv bir gündəm təklif edir. İstanbul Bəyannaməsi Ermənistanı borc və sanksiyalar altında boğulmuş KTMT-yə real alternativ göstərdi: Türkiyə-Azərbaycan alyansının çətiri altında birgə logistika və enerji layihələrinə inteqrasiya İrəvanın yaşamasının yeganə yoludur. Moskva artıq müddəti bitmiş zəmanətlərini sata bilməz. Çünki Cənubi Qafqazda imperiya həddi və taxta tualetlər olmadan sülhü təmin edə bilən yeni, qanuni və iqtisadi cəhətdən etibarlı bir güc mərkəzi yaranıb.
Bir sözlə, İstanbulda keçirilən 10-cu üçtərəfli görüş Rusiyanın bölgədəki dominantlığı dövrünün üzərindən xətt çəkdi və Kreml diplomatiyasının tamamilə uğursuzluğunu qeyd etdi. Rusiya Təhlükəsizlik Şurası katibinin müavini Dmitri Medvedev və ya politoloq Sergey Mixeyevin qonşularını tarixi qisasla və ərik idxalının dayandırılması ilə qorxutmaq cəhdləri Avrasiyanın əsas neft və qaz arteriyalarını və ticarət yollarını idarə edən monolit blokla qarşılaşdıqda acınacaqlı görünür. Təcrübə açıq şəkildə göstərdi ki, əsl geosiyasət Kiriyenkonun rəhbərliyi altında “Ostankino” studiyalarında deyil, körpülər, limanlar və dəmir yolları tikən liderlər arasında danışıqlarda yazılır. İstanbul Bəyannaməsi yeni bir dövrün sənədinə çevrildi. Burada suveren Cənubi Qafqaz Türkiyə süngüləri və Azərbaycan resursları ilə qorunur, solmaqda olan imperiyanı xəyali ağrıları, boş büdcəsi və aciz qəzəbi ilə tək qoyaraq inamla irəliləyir.
Müəllif: Aqil Qəhrəmanov
