Moskvanın Azərbaycanla münasibətlərin müsbət dinamika üzrə inkişaf etdiyini bəyan etməsi və Bakı ilə İrəvan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması üçün platforma təqdim etməyə hazır olduğunu bildirməsi Rusiyanın Cənubi Qafqazda təsirini qorumaq niyyətindən xəbər verir. “Yeni Müsavat”ın siyasət şöbəsi yazır ki, regionda geosiyasi vəziyyətin dəyişdiyi bir vaxtda Kreml mövqelərini itirməmək üçün daha fəal siyasət yürütməyə başlayıb. Moskvanın təşəbbüsləri artıq danışıqların başlanmasından çox prosesin formal yekunlaşmasına yönəlib.
Çünki sülh müqaviləsinin əsas mətninin böyük hissəsi tərəflər arasında razılaşdırılıb. Bu isə o deməkdir ki, məsələ artıq texniki və siyasi detalların tamamlanmasına gəlib çatıb. Belə bir mərhələdə isə “harada imzalanacaq” sualı geosiyasi rəqabətin əsas predmetinə çevrilir. Buna baxmayaraq, həm Bakı, həm də İrəvan Rusiyanın vasitəçilik platformasını diplomatik şəkildə geri çevirə bilər. Bunun başlıca səbəblərindən biri ABŞ-nin prosesdə artan fəallığıdır. Vaşinqton son aylarda regionda diplomatik aktivliyini xeyli artırıb və sülh gündəliyində əsas oyunçulardan birinə çevrilib. Hətta sülh sənədinin ilkin paraflanmasının Ağ Evdə baş tutması ehtimalı yekun imzanın da ABŞ paytaxtında atılmasını real ssenari kimi gündəmə gətirir.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp da çıxışlarında Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əldə olunan irəliləyişlərdə Vaşinqtonun rolunu xüsusi vurğulayır. Bu isə göstərir ki, sülh prosesi artıq yalnız regional deyil, qlobal siyasi rəqabətin bir hissəsinə çevrilib. Bu kontekstdə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin region ölkələrinin liderləri ilə təmaslarını intensivləşdirib və xüsusilə Ermənistandakı daxili siyasi prosesləri diqqətlə izləyir. Moskva üçün İrəvanda baş verən siyasi dəyişikliklər həm də regiondakı ümumi güc balansına birbaşa təsir edən amil kimi qiymətləndirilir.
Beləliklə, Azərbaycan-Ermənistan sülh sazişinin imzalanması yalnız iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşması deyil, eyni zamanda böyük güclər arasında nüfuz mübarizəsinin mühüm epizoduna çevrilməkdədir. Bu isə sənədin harada və hansı şərtlər altında imzalanacağını ən azı məzmunu qədər əhəmiyyətli edir.
“Biz Ağ Evdə görüşdüyümüz zaman irəliyə doğru addım atdıq və Ermənistanla Azərbaycan arasında uzunmüddətli sülhə nail olduq”. Bu barədə iyunun 1-də ABŞ Prezidenti Donald Trampın “Bakı Enerji Həftəsi”nə ünvanladığı məktubda deyilir. “Bildiyiniz kimi, regional enerji inteqrasiyası avqustun 8-də keçirilmiş tarixi sülh sammitinin əsas sütunudur. Mənim Administrasiyam bu mövzu ilə əlaqədar iyun ayında məhsuldar müzakirələri səbirsizliklə gözləyir. Biz birlikdə sülhü irəliyə doğru aparacaq, rifahı gücləndirəcək və Sizin bölgədə, bütün dünyada daha əmin gələcək quracağıq”, - Tramp qeyd edib.
“TRİPP layihəsi Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişinin lövbəridir”. Bu sözləri isə iyunun 2-də ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Senatın Xarici Əlaqələr Komitəsində dinləmələr zamanı deyib və Vaşinqtonun rolunu bir daha qabardıb. Rubio bildirib ki, o, əslində lövbərdən daha artıqdır və inqilabi xüsusiyyətə malikdir: “Beləliklə, biz hazırda bu işdə çox fəal iştirak edirik. Biz, sözün əsl mənasında, müqaviləni imzaladıq və bu, bizə özəl sektorun, Amerika maraqlarının xeyrinə, eləcə də Ermənistan, Azərbaycan və digər regional ölkələrin xeyrinə Amerika şirkətlərinin investisiya qoymasına imkan verəcək”.
“Yeni Müsavat”a danışan deputat Elşad Musayev da əmindir ki, yekun sülh müqaviləsi Vaşinqtonda imzalanacaq. Onun sözlərinə görə, sülh mətni harada paraflanıbsa, yekun imza da orada atılacaq: “Çünki Tramp administrasiyası sülh prosesində moderatorluq təşəbbüsünə tamamilə yiyələnib. Bu prosesin bir hissəsi də TRİPP layihəsi olduğu üçün tərəflərin tarixi sülh müqaviləsini ABŞ-də imzalayacağını gözləyirəm. Sözsüz ki, alternativ versiyalar da var. Misal üçün, Gürcüstanın paytaxtında, yaxud sərhədin delimitasiya olunmuş yerində rəmzi məna daşısın deyə ikitərəfli görüşlə sənəd imzalana bilər. Artıq tərəflər arasında etimad formalaşıb və sərhədin ilk delimitasiya olunmuş hissəsində sazişin bağlanması istisna deyil. Lakin bu versiyaları az ehtimal sayıram”.
O hesab edir ki, ABŞ bu prosesi irəli aparan güc mərkəzidir və Tramp son nöqtənin də Ağ Evdə qoyulmasını istərdi: “Buna qədər ABŞ lideri dəfələrlə prezident İlham Əliyev və baş nazir Nikol Paşinyan barəsində xoş sözlər deyib, onları özünün dostu adlandırıb, təbrik məktubları yollayıb, Qəzza üçün Sülh Şurasına dəvət edərək orada da hamının gözü önündə xüsusi qiymətləndirib. Son olaraq da Bakı Enerji Həftəsinə göndərdiyi məktubda bir daha vurğulamışdı ki, iyundan sonra danışıqlarda irəliləyiş gözləyir. Bu mənada ortada bir ehtiram və hörmət məsələsi dayanır. Ona görə də liderlərin yekun sülh müqaviləsini ABŞ-də imzalayacağını güman edirəm”.
E.Musayevin fikrincə, Rusiyanın könlündən sənədin Moskvada imzalanması keçir: “Bu, sırf öz piarına hesablanmış niyyətdir. Rusiya bununla göstərmək istəyir ki, 44 günlük müharibədə atəşkəsin əldə olunmasında da onun iştirakı olub, yekun sülh müqaviləsinin bağlanmasında da. Əslində 2020-2023-cü illər ərzində Kremlin belə bir fürsəti var idi. Üçtərəfli 10 noyabr sazişindən irəli gələrək həm Zəngəzur dəhlizinin açılması, həm sülh sənədinin imzalanması üçün əla imkan yaranmışdı. Həmin dövrdə Bayden administrasiyası və Avropa Birliyi prosesə şərik çıxa bilmirdilər. Yalnız bir dövr Brüssel və Makron şərik çıxmağa çalışdılar, amma yenə də Moskvanın gücü daha çox idi”.
Deputatın sözlərinə görə, buna baxmayaraq, Kreml bu şansı itirdi, sonra Ukrayna müharibəsindən çıxa bilmədi və zəiflədikcə regional siyasətində mövqeyini əldən verdi: “Üstəlik, heç bir töhfəsi olmadı, prosesi ləngitməyə çalışdı və tərəflər də bu hiyləni anladılar. Halbuki Rusiya sənədin imzalanmasında rol oynasaydı, Cənubi Qafqazda təsirləri artacaqdı. Ona görə də bu gün Rusiyanın belə bir istəyi olsa da, liderlərin sənədə Moskvada imza atacağı inandırıcı görünmür. Çünki bu müddətdə regionda ciddi dəyişikliklər olub, yeni reallıqlar meydana gəlib”.
