Son aylarda Cənubi Qafqazın sosial şəbəkələrində yeni “idman növü” yaranıb – iqtisadi müqayisələr.

Qaydalar sadədir: ÜDM artımı kimdə yüksəkdirsə, qalib də odur. Bəzən elə təəssürat yaranır ki, iqtisadiyyat mürəkkəb sistem deyil, turnir cədvəlidir.

Cədvəl adətən belə görünür:

• Ermənistan – 5–7%
• Gürcüstan – təxminən 7%
• Azərbaycan – təxminən 2%

Bundan sonra isə adətən qısa fasilə yaranır və özünə əmin şəkildə deyilir: “Hər şey aydındır...” Və əsas səhv də məhz həmin anda başlayır.

Faizlər kiçikləri sevir

İqtisadiyyat hər şeyin sürətdən asılı olduğu 100 metrlik qaçış deyil. Bu daha çox “yük reysi”nə bənzəyir: vacib olan təkcə nə qədər sürətlə start götürdüyün deyil, həm də nəyi və nə qədər uzağa daşımağındır.

Təsəvvür edək ki, üç gəmi var: kater, sərnişin gəmisi və böyük tanker.

Kater asanlıqla sürət yığır – səs salır, dalğalar üzərində sıçrayır və çox effektli görünür. Tanker isə yavaş sürətlənir. Amma hətta nə qədər çox istəsən belə, sonra onu dayandırmaq artıq çətin olur. İqtisadiyyatlarla da təxminən eyni vəziyyətdir.

Azərbaycan iqtisadiyyatı hazırda təxminən 76 milyard dollardır.

Gürcüstanın iqtisadiyyatı təxminən 38 milyard dollar.

Ermənistanın iqtisadiyyatı isə təxminən 29 milyard dollardır.

Yəni Azərbaycan iqtisadiyyatı Gürcüstan iqtisadiyyatından təxminən iki dəfə, Ermənistan iqtisadiyyatından isə təxminən üç dəfə böyükdür.

İndi isə əsas nüansa diqqət yetirək: eyni faizlər tamamilə fərqli məbləğlər deməkdir.

• Azərbaycan 2%-lik artımla təxminən 1,5 milyard dollar əlavə edir;
• Ermənistan 7%-lik artımla təxminən 2 milyard dollar;
• Gürcüstan isə 7%-lik artımla təxminən 2,5 milyard dollar əlavə edir.

Bundan sonra mənzərə artıq bir qədər sakit görünür.

Və artıq “iqtisadi möcüzənin” harada, “sivilizasiyadan geri qalmanın” harada olduğu o qədər də açıq görünmür.

Ermənistan: sürətli, amma həssas artım

2022-ci ildən sonra Ermənistan güclü xarici impuls aldı: Rusiyadan biznesin bu ölkəyə köçməsi, İT mütəxəssislərinin axını, pul köçürmələri və ticarətin artması.

İqtisadiyyat həqiqətən sürətləndi. 2022–2023-cü illərdə ÜDM artımı bəzi dövrlərdə 8–12 faizə çatırdı. Tikinti, mənzil kirayəsi, bank sektoru, xidmət sahələri – hər şey kəskin şəkildə yüksəlişə keçdi. Bir mərhələdə İrəvan gözlənilmədən çox iri investisiya almış startapa bənzəməyə başladı.

Bununla belə, demək olmaz ki, Ermənistan iqtisadiyyatı yalnız xarici impuls hesabına dayanır. Ölkə öz ərzaq sənayesini, İT xidmətlərini, içki istehsalını, xammal emalını inkişaf etdirir. Eyni zamanda idxal ixracı nəzərəçarpacaq dərəcədə üstələyir.

Daha bir vacib məqamı qeyd edək – “açıq iqtisadiyyatlarda” sadə bir qanun var: artımı yaradan və ÜDM-də nəzərə alınan gəlirlərin bir hissəsi sonradan ölkəni tərk edir. Məsələn, bəzi illərdə pul köçürmələrinin və xarici maliyyə axınlarının həcmi ÜDM-in 15–20 faizinə bərabər olub. Bu, iqtisadiyyatın sürətlə böyüməsinə kömək edir, amma eyni zamanda onu xarici mühitə qarşı daha həssas edir.

Gürcüstan: təəssüratlar iqtisadiyyatı

Gürcüstan “qonaqpərvərlik iqtisadiyyatı” adlandırıla biləcək modelə üstünlük verib.

Turizm, xidmət sektoru, daşınmaz əmlak, tranzit – bütün bunlar kifayət qədər effektiv işləyir. Təxminən 3,5 milyon əhalisi olan ölkəyə hər il 7–8 milyon turist gəlir. Təkcə bu fakt özü çox şeyi izah edir. İnsan gəlir, xaçapuri yeyir, mənzil kirayələyir, bank hesabı açır – və iqtisadiyyatda pul qoyub gedir. Bu işləyirmi? Şübhəsiz.

Türkiyəli investorlar da böyük rol oynayıblar: onlar kapital, təcrübə və xidmət mühitinin sürətli inkişafını gətiriblər. Otellər, restoranlar, yaşayış kompleksləri, iş yerləri yaranıb.

Amma bu modelin bir xüsusiyyəti var: o, xarici dünyanın əhval-ruhiyyəsinə çox həssasdır.

Eyni zamanda vurğulamaq lazımdır ki, Gürcüstan iqtisadiyyatı təkcə turizmdən ibarət deyil. Burada kifayət qədər çevik biznes mühiti, fəal tranzit və maliyyə sektoru da mövcuddur.

Bununla belə, TikTok daha çox gürcü balkonlarını, Tbilisinin rahat küçələrini və xaçapurini sevir. Konteyner terminalları və yük qatarları isə daha az “layk” toplayır – halbuki iqtisadiyyatın dayanıqlığını məhz onlar müəyyən edir.

Azərbaycan: yavaş artım və narahat suallar

Azərbaycanın bugünkü əsas problemi müəyyən mənada hətta iqtisadi deyil, psixolojidir.

Bir çoxları hələ də ölkəni başının yerində neft buruğu olan insan kimi təsəvvür edir. Buna görə də hazırkı vəziyyət o qədər də “instagramlıq” görünmür.

İqtisadiyyat daha yavaş artır – təxminən 2%. Və bu dərhal səthi müqayisələr üçün səbəbə çevrilir. Bəli, neft və qaz iqtisadiyyatın mühüm hissəsi olaraq qalır. Amma eyni zamanda ölkə tədricən dəyişir.

Logistika, nəqliyyat, neft-kimya, rəqəmsal xidmətlər və infrastruktur layihələri inkişaf edir.

Orta Dəhliz hələ yaxın vaxtlara qədər darıxdırıcı geosiyasi təqdimatdakı termin kimi səslənirdi. Bu gün isə artıq Çin, Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropa arasında real yük axınları deməkdir. Son illərdə daşımaların həcmi bir neçə dəfə artıb.

Ölkə Bakı limanını genişləndirir, dəmir yollarını modernləşdirir və qeyri-neft ixracını artırır. Bu ixracın həcmi artıq 4 milyard dollara yaxınlaşıb. SOCAR Polymer onlarla xarici bazara məhsul satır.

Bütün bunlar turizm bumu və ya qəhvəxanalı dəbli məhəllələr qədər effektli görünmür. Amma infrastruktur ümumiyyətlə nadir hallarda “layk” toplayır.

Faktiki olaraq Azərbaycan “xammal satan ölkə” modelindən tranzit, enerji, logistika və sənaye iqtisadiyyatına keçməyə çalışır.

Belə proseslər nadir hallarda sürətli olur. Və demək olar ki, heç vaxt tamaşalı görünmür.

Faizlərdə görünməyən şeylər də var

Sosial şəbəkələrdə daha bir göstərici nadir hallarda müzakirə olunur: Azərbaycanın əhəmiyyətli valyuta ehtiyatları və nisbətən aşağı dövlət borcu var.

Bu, iqtisadiyyatı ideal etmir və diversifikasiya probleminin artıq həll olunduğu anlamına gəlmir. Buna hələ çox var. Amma bu artıq hər şeyi yalnız neftin qiymətinin müəyyən etdiyi 2000-ci illərin əvvəllərindəki model də deyil.

Neft statistikanı niyə “korlayır”

Ümumi artımın daha təvazökar görünməsinin səbəblərindən biri də odur ki, hazırda neft sektoru iqtisadiyyatın digər sahələrindən daha yavaş böyüyür və onun böyük payı avtomatik olaraq ümumi göstəricini aşağı çəkir.

Bu bir növ elə futbol komandasına bənzəyir ki, orada superulduz artıq qol vurmur. Hətta digər oyunçular daha sürətli qaçmağa başlasalar belə, tamaşaçı yenə tabloya baxıb faciəli üz ifadəsi alır.

Bəs qonşularda vəziyyət doğrudan da daha yaxşıdır?

Tam olaraq yox. Bəli, Ermənistan və Gürcüstan hazırda daha sürətli böyüyür. Bu faktdır. Amma iqtisadiyyat yalnız sürət deyil.

Ermənistan xarici maliyyə axınlarından və regional vəziyyətdən ciddi şəkildə asılıdır.

Gürcüstan isə turizmdən və xarici tələbdən asılıdır.

Azərbaycan daha yavaş böyüyür, amma daha dayanıqlı modelə keçməyə çalışır. Ölkə artıq təkcə pul cəlb etmir, həm də onu nəqliyyata, energetikaya, logistikaya və xaricdəki infrastruktur layihələrinə yatırır.

Tədricən yeni gəlir mənbələri formalaşır – logistikadan və neft-kimyadan tutmuş, sənaye və yeni nəsil enerji layihələrinə qədər. Məhz onlar zaman keçdikcə neft gəlirlərinin azalmasını kompensasiya edə bilər və etməlidir.

Kənd təsərrüfatı sektoru da mühüm rol oynaya bilərdi – xüsusilə emal və ərzaq ixracı sahəsində. Amma burada ölkənin ciddi məhdudiyyətləri var: su qıtlığı və kənd təsərrüfatının iqlimdən yüksək asılılığı. Bununla belə, aqrar sektor hələ də məşğulluğun vacib mənbəyi olaraq qalır. Və bu da ÜDM-in quru faizlərində yaxşı görünmür.

Yekun əvəzinə

İqtisadiyyatın bir xoşagəlməz xüsusiyyəti var: o, “azarkeş yanaşması”na pis uyğunlaşır. Sürətli artım həmişə effektli görünür. Dayanıqlılıq isə demək olar ki, heç vaxt.

Faizlər bu günü göstərir. İqtisadiyyatın strukturu isə sabahı. Və bəzən əsas məsələ bu gün kimin daha gözəl sürətləndiyi deyil, iyirmi ildən sonra da məsafədə kimin qalacağıdır.

Müəllif: Fuad Rəsulov - pressklub.az