Dünya hazırda ABŞ, İsrail və İran arasında müharibənin mümkün sonluğu ilə bağlı qəribə bir tamaşanın şahidi olur. ABŞ Prezidenti Donald Tramp dəfələrlə Tehranla danışıqların artıq başladığını iddia edir, onları "çox yaxşı və məhsuldar" adlandırır və hətta "əhəmiyyətli irəliləyiş" olduğunu bildirir. Amma İran rəsmiləri bu məlumatları qətiyyətlə və ardıcıl olaraq inkar edir, Amerika liderinin sözlərini "saxta xəbər" və "neft bazarlarını manipulyasiya etmək cəhdi" adlandırırlar.

Bu ictimai uyğunsuzluq mövcud münaqişənin ən nəzərəçarpan xüsusiyyətlərindən birinə çevrilib. Tramp İranın enerji şəbəkəsinə zərbə endirməklə hədələyir, sonra isə guya danışıqların davam etdiyini əsas gətirərək qəfildən fasilə elan edir. İran isə cavab olaraq ABŞ administrasiyası ilə birbaşa və ya dolayı əlaqə olmadığını və hücumlar davam etdikcə bu əlaqənin davam etməyəcəyini iddia edir.

Son günlərdə Tramp bir neçə dəfə açıq şəkildə administrasiyasının İranla fəal şəkildə dialoq apardığını bildirib. O danışıqların "hazırda" davam etdiyini bildirib və xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoff, dövlət katibi Marko Rubio, vitse-prezident Cey. Di. Vens və hətta kürəkəni Cared Kuşnerin iştirakını qeyd edib.

Trampın sözlərinə görə, İran "həqiqətən razılaşma istəyir", lakin bunu açıq şəkildə etiraf etməkdən çəkinir, çünki "öz xalqı onları öldürə bilər". Amerika lideri hətta İranın enerji sektoruna qarşı kütləvi hücumlar təhdidini təxirə salıb və bunu "konstruktiv söhbətlərə” görə etdiyini deyib. O Yaxın Şərqdə "düşmənçiliyin tam və qəti həlli"nin müzakirə olunduğunu, o cümlədən nüvə proqramı, ballistik raketlər və İranın proksi qruplar vasitəsilə təsiri ilə bağlı məsələlərin müzakirə olunduğunu bildirib.

Lakin Tramp hər dəfə belə bir açıqlama verəndə İran tərəfi dərhal və sərt reaksiya verir. Məsələn, İran Parlamentinin sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf sosial mediada yazıb ki, "ABŞ ilə heç bir danışıqlar aparılmayıb və aparılmır".

Xarici işlər naziri Abbas Əraqçi vurğulayıb ki, İran "hücum altında olduğumuz müddətdə" danışıqlar aparmaq niyyətində deyil. Rəsmi İran mediası və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) nümayəndələri Trampın açıqlamalarını neft qiymətlərini yüksəltməyə və ya təhdidlərdən geri çəkilməyə haqq qazandırmağa yönəlmiş "blef" və "psixoloji müharibə" adlandırırlar.

Bu model yeni deyil. Tramp açıq şəkildə "danışıqlar gedir" ritorikasından təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir: bir tərəfdən o Amerika ictimaiyyətinə müharibənin guya uğurlu bir sona doğru getdiyini nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə bəzi rəhbərliyin danışıqlara hazır olduğunu iddia edərək İran elitasında bölünmələr yaratmağa çalışır.

İran daxilində vəziyyət Ali Rəhbər Əli Xameneyinin 2026-cı ilin fevral ayının sonlarında ABŞ-İsrail birgə hava hücumunda öldürülməsindən sonra kəskin şəkildə dəyişdi. Onun ölümü rejim üçün ağır zərbə oldu, lakin onun dərhal çöküşünə, süqutuna səbəb olmadı.

İran Konstitusiyasına görə, Ali Rəhbərin ölümündən sonra müvəqqəti olaraq üç nəfərdən ibarət Liderlik Şurası yaradıldı: Prezident Məsud Pezeşkian, məhkəmə sisteminin rəhbəri Qulamhüseyn Möhsəni Ejei və ruhani Əlireza Ərəfi. Lakin cəmi bir həftə sonra Ekspertlər Məclisi yeni Ali Rəhbəri seçdi: Əli Xameneyinin oğlu Müctəba Xameneyini.

Hazırda 56 yaşı olan Müctəba uzun müddət kölgədə qalsa da, pərdəarxası əhəmiyyətli təsirə malik idi. O atasından daha qətiyyətli mühafizəkar hesab olunur və SEPAH elitası ilə sıx əlaqələri var. Bir çox mənbələrə görə, SEPAH onun tez təyinatında həlledici rol oynayıb. SEPAH generalları indi əsas güc rıçaqlarına: orduya, kəşfiyyata, iqtisadiyyata (törəmə şirkətlər vasitəsilə) və repressiv aparata faktiki olaraq nəzarət edir.

Yeni Ali Rəhbər ictimaiyyət qarşısında görünməyib və bu da onun mümkün xəsarətləri ilə bağlı şayiələri gücləndirib. Hazırkı müharibədə real əməliyyat gücü getdikcə SEPAH-ın hərbi strukturlarının əlində cəmləşib. Prezident Pezeşkianın özü də daxil olmaqla, mötədil siyasətçilər və islahatçılar kənarda qalıb. Rejim daha da hərbiləşib və qapalı vəziyyətə düşüb.

Beləliklə, İranda islahatçıların hakimiyyətə gəlmə ehtimalı son dərəcə aşağı olaraq qalır. İran daxilindəki müxalifət çox parçalanıb, vahid lider və ciddi təşkilati strukturlar yoxdur. Son illərdə keçirilən etiraz aksiyaları iqtisadi vəziyyət, korrupsiya və repressiyalarla bağlı dərin ictimai narazılığı göstərsə də, təhlükəsizlik qüvvələri hər dəfə onları qəddarcasına yatırıb.

Diaspora da bölünüb: monarxistlər, respublikaçılar, solçular və liberallar tez-tez bir-biri ilə ziddiyyətli açıqlamalar verirlər. Xüsusilə də, SEPAH silah və maliyyə üzərində nəzarəti saxladığı müddətcə, onların ölkə daxilindəki vəziyyətə heç bir real təsiri yoxdur.

Ciddi dəyişikliklər şansı yalnız eyni anda bir neçə şərtdə yarana bilər:

davamlı hücumlar nəticəsində rejimin hərbi və iqtisadi gücünün daha da əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsi;

SEPAH elitasının öz daxilində parçalanma;

hərbi uğursuzluqlarla üst-üstə düşən və fərariliyə və ya bəzi təhlükəsizlik qüvvələrinin əmrləri yerinə yetirməkdən imtina etməsinə səbəb olan kütləvi etirazlar.

Belə şərait hələ mövcud deyil. Rejim zəifləsə də, repressiyalar və ideoloji səfərbərlik yolu ilə öz mövqeyini qorumağa davam edir. Müctəba Xameneyi və onun arxasındakı SEPAH hazırda İslam Respublikasının ən sərt, irsi versiyasını təmsil edir.

Səs-küylü ictimai bəyanatların arxasında klassik diplomatik oyun dayanır. Bir tərəfdən, Tramp administrasiyası vasitəçilər (Oman, Pakistan və digər ölkələr) vasitəsilə diplomatik yolu sınamağa və mümkün kompromis nöqtələrini tapmağa çalışır, digər tərəfdən, İran rejimi danışıqların "güc altında" aparıldığını açıq şəkildə etiraf edə bilməz. Çünki bu, zəiflik və xəyanət əlaməti kimi qəbul ediləcək.

Tramp Amerikanın daxili siyasətini irəli aparmaq və Tehrana təzyiq göstərmək üçün nikbin bəyanatlardan istifadə edir. İran öz əhalisi qarşısında simasını qorumaq və təslim olmaqdan yayınmaq üçün tam inkarla cavab verir.

Müharibə davam edir. İranın hərbi və nüvə obyektlərinə qarşı zərbələr tamamilə dayandırılmayıb. Neft qiymətləri dəyişkən olaraq qalır və region daha da gərginləşmək ərəfəsindədir. Danışıqlarda real irəliləyiş əgər mümkündürsə, qarşılıqlı ittihamlar və təbliğat pərdəsi arxasında gizlənir.

Vəziyyət son dərəcə qeyri-müəyyən olaraq qalır. Hər şey İranın hərbi və iqtisadi təzyiqlərə nə qədər davam gətirə biləcəyindən və mövcud hakim qrupun yeni Ali Rəhbər və SEPAH ətrafında nə dərəcədə birləşmiş qalmasından asılı olacaq.

Müəllif: Aqil Qəhrəmanov

Mənbə: Zerkalo.az