Azərbaycanda təhsilin rəqəmsallaşdırılması ilə bağlı dərc olunan qələbə ruhlu press-relizlər nümunəvi bir mənzərə formalaşdırır: ibtidai sinif şagirdləri fərdi cihazlarla təmin olunub, alqoritmlər fərdi təlim trayektoriyaları qurur, müasir rəqəmsal platformalar isə uşaqları texnoloji gələcəyə doğru aparır. "Rəqəmsal bacarıqlar" layihəsi, "Rəqəmsal Məktəb" (digital.edu.az) ekosistemi və zənginləşdirilmiş elektron dərsliklər rəsmi şəkildə dönüm nöqtəsi kimi təqdim edilir.

Lakin həm Bakıda, həm də regionlarda ibtidai məktəbdəki real tədris prosesi hesabatlar ilə təcrübə arasında dərin uçurumun olduğunu nümayiş etdirir. Bu zahiri rifahın arxasında qurumdaxili rəqəmsal platformaların lüzumsuz şəkildə bir-birini təkrarlaması gizlənir; bu şəraitdə ibtidai sinif müəllimləri partalarda adi planşetlərin olmaması səbəbindən şagirdlərin əvəzinə rəqəmsal aktivliyi mexaniki imitasiya etməyə məcbur olurlar. Eyni zamanda, ekran qarşısında dərsboyu işləməyə dair direktiv məcburiyyət bilik keyfiyyətində heç bir artım yaratmadan uşaqların sağlamlığının qorunmasına dair sanitariya-gigiyena normalarının birbaşa pozulmasına gətirib çıxarır. Süni KPI göstəricilərinin (effektivliyin kəmiyyət indikatorları: sayta daxilolma faizi, kliklər və sessiyanın açıq saxlanılma müddəti) ardınca qaçmaq təhsil islahatlarının mahiyyətini heçə endirir, qabaqcıl texnologiyaları inkişaf drayverindən sərt bürokratik maneəyə çevirir.

Rəqəmsal platformaların fəaliyyəti Elm və Təhsil nazirliyinin sistemində fundamental anlayışların əvəzlənməsini aşkar etdi: tədris prosesinin texnoloji qeydə alınması pedaqoji nəticəni üstələyib yerini almışdır. "İnteraktiv təlim", "hibrid format", "fərdi trayektoriyalı adaptiv təlim" kimi terminlər zəruri didaktik və texnoloji məzmun olmadan sırf mexaniki şəkildə təfsir edilmişdir. Sistemli bir paradoks müşahidə olunur: dövlət innovativ layihələrə əhəmiyyətli vəsaitlər yatırır, lakin onların ibtidai məktəb səviyyəsində icra modeli açıq-aydın milli təhsil sisteminin bünövrəsini deformasiya edən, resurs tutumlu formal prosesə çevrilmişdir. Layihələrin ibtidai təhsil pilləsində icrası beş sistemli maneə nəticəsində tam iflic vəziyyətdə dalana dirənib.

Rəqəmsal islahatın beş sistemli maneəsi:

1. Yaş normaları ilə koqnitiv uyğunsuzluq

Yeddiyaşlı uşağın mürəkkəb bulud interfeysinə məcburi şəkildə cəlb edilməsi cəhdi yaş fiziologiyası və psixologiyasına ziddir. İbtidai sinif şagirdi üçün hərəkət, əşyalara toxunma (taktil qavrama), kiçik motorikanın inkişafı və dəftərdə yazı vərdişləri kritik əhəmiyyət kəsb edir. 7–9 yaşlı uşaqdan mücərrəd bulud interfeysində sərbəst naviqasiya etməyi, mürəkkəb şifrələr daxil etməyi və brauzer pəncərələrini idarə etməyi tələb etmək — koqnitiv inkişaf qanunlarını tamamilə nəzərə almamaq deməkdir. Platformanın metodologiyası ilə uşaqların inkişaf mərhələləri arasında dərin uyğunsuzluq göz qabağındadır: qurum uşaqda əsas anlayış və məntiqi təfəkkür formalaşmazdan əvvəl mücərrəd proqramlaşdırmanı ("Scratch") tətbiq etməyə çalışır. Nəticədə şagirdlər kodun məntiqini anlamır, sadəcə müəllimin ekrandakı hərəkətlərini mexaniki olaraq təkrarlayırlar.

2. Dövlət sanitar-gigiyenik tələblərinin pozulması

Tibbi normalarla sərt şəkildə tənzimlənən ibtidai sinif dərslərində ekranda fasiləsiz 15 dəqiqəlik iş faktiki olaraq tam 45 dəqiqəyə çatdırılır. Uşaqların sağlamlığı üçün yaranan yüksək risklər (proqressivləşən miopiya, dayaq-hərəkət aparatının deformasiyası, xroniki psixoemosional gərginlik, hipodinamiya riskləri və yuxunun sirkad ritmlərinin destruktiv pozulması) layihənin idarə edilməsi zamanı tamamilə nəzərdən qaçırılır. Ortamüddətli perspektivdə bu pozuntular qaçılmaz olaraq səhiyyə sistemi üçün əlavə yükə çevriləcəkdir.

3. İnfrastruktur təminatına məhəl qoyulmaması və iqtisadi səmərəsizlik

Layihələrin irimiqyaslı tətbiqinə elə bir şəraitdə start verilmişdir ki, Azərbaycanın ibtidai məktəblərində şagirdlərin rəqəmsal cihazlarla (planşet və ya noutbuklar) fərdi şəkildə təmin edilməsi modeli sistemli olaraq reallaşdırılmayıb. Bu, siniflərdə cihazları müstəqil aktivləşdirməsi üçün texnoloji imkanı olmayan yüz minlərlə ibtidai məktəb üzrə təhsilalanlara hər il fərdi lisenziyaların satın alınmasına səbəb oldu. Proqramın tamamilə ödənişsiz, avtonom və sağlamlıq üçün təhlükəsiz olan orijinal versiyasının ("Scratch Desktop") mövcud olduğu bir halda, qapalı bulud əsaslı özəl platformanın maliyyələşdirilməsi büdcə vəsaitlərini səmərəsiz xərclərə çevirdi.

4. Metodologiyanın surroqat sessiya nəzarəti ilə əvəzlənməsi

Canlı tədris dialoqu və avtonom interaktiv iş "digital.edu.az" portalının interfeysi daxilində "PowerPoint" slaydlarının xətti vərəqlənməsi ilə əvəz olunub. Sistem saniyəölçənlə müəllimin dərsin tam 45 dəqiqəsi ərzindəki hər bir hərəkətini izləyir. Nəzarətçi proqramın vəzifəsi yalnız nazirliyin sayt pəncərəsinin ekranda açıq olmasını və müəllimin kompüter vasitəsilə hərəkət edərək tələb edilən slaydları vərəqləməsini yoxlamaqdır.

Müəllim öz kompüterindən həqiqətən keyfiyyətli, inkişafetdirici bir proqramı işə salmaq üçün platformanın pəncərəsini bircə anlıq bükən kimi, sistem avtomatik olaraq "aktivliyin yoxluğunu" qeydə alır və dərsin cari sessiyasını kəsir. Bu "təqdimat" formatı dərsdə tədqiqat üçün şərait yaratmır, uşaqları ekran məzmununun passiv istehlakçılarına, müəllimi isə texniki klikləmə operatoruna çevirir.

5. Özəl təchizatçıdan strateji asılılıq (Vendor Lock-in)

«Rəqəmsal bacarıqlar» layihəsinin arxitekturasının təhlili artıq yaradılmış milli İKT həlləri, büdcə vəsaitlərindən səmərəli istifadə prinsipləri və seçilmiş icra modeli arasında dərin ziddiyyəti üzə çıxarır. Həmin işin ilkin məlumatları bir neçə təkzibolunmaz fakta əsaslanır:

• Məxsusi rəqəmsal bazanın mövcudluğu: Elm və Təhsil Nazirliyi artıq irimiqyaslı milli platformalara — şagird və müəllimlərin vahid dövlət məlumat bazasına, həmçinin digital.edu.az portalına sahibdir. Praktiki baxımdan sistemin baza inzibatçılığı, texniki xidmət, idarəetmə və ya istifadəçilərin avtorizasiyası alətləri üzrə heç bir çatışmazlığı yoxdur.
• Baza proqram təminatının əlçatanlığı: İbtidai və orta siniflərdə bütün tədrisin üzərində qurulduğu vizual proqramlaşdırma dili — Scratch (eləcə də Python), tamamilə ödənişsiz, açıq kodlu (Open Source) beynəlxalq məhsuldur. Onun istifadəsi kommersiya lisenziyalarının satın alınmasını və ya royalti ödənişlərini tələb etmir.
• Dünyada mövcud presedentlər: Beynəlxalq EdTech təcrübəsində məktəblərin rəqəmsallaşdırılması məqsədilə dövlətlər tərəfindən iki əsas ssenaridən istifadə edilir: ya tamamilə açıq sistemlərin (Open Source) tətbiqi, ya da mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə olunan müstəqil dövlət platformalarının yaradılması seçilir.
• Layihənin unikal statusu: Dünyada heç bir dövlət Azərbaycandan əvvəl və ya sonra öz milli təhsil sisteminin kütləvi və genişmiqyaslı şəkildə, "xalça" üsulu ilə əhatə olunmasını özəl bir kənar şirkətə ("Alqoritmika", Rusiya) etibar etməyib. Digər ölkələrdə həmin şirkətin təcrübəsi yalnız həftəsonu fəaliyyət göstərən kommersiya dərnəkləri və ya ayrı-ayrı şəhər və ştatlar səviyyəsində fraqmentar, qısamüddətli pilot layihələrlə məhdudlaşır. Azərbaycan özəl franşizanı ölkə miqyasında, alternativsiz və uzunmüddətli əsasda tətbiq etdiyi yeganə dövlət hesab edilə bilər.

Giriş verilənləri nəzərə alsaq, xarici qurumdan SaaS modeli üzrə lüzumsuz çoxsaylı bulud lisenziyalarının satın alınması məntiqi baxımdan qeyri-ardıcıl bir addım kimi görünür. Əsaslı bir sual yaranır: dövlətin artıq özünə məxsus bütöv bir İT-infrastruktura malik olduğu və tətbiq edilən proqram təminatının başlanğıcdan ödənişsiz yaradıldığı halda, layihənin hər hansı dəqiq zaman çərçivəsi göstərilmədən, qapalı kənar LMS platformasının ödənişi üçün hər il nəhəng büdcə vəsaitlərinin xərclənməsi qərarı hansı idarəetmə və iqtisadi məntiqə söykənir?

İnteraktiv, hibrid və adaptiv təlim konseptlərinin təhrif olunması

Qabaqcıl təhsil metodologiyaları təhsilin rəqəmsallaşdırılması hazırkı modeli çərçivəsində tətbiq edilmir. Əsl adaptiv təlim (Adaptive Learning) EdTech-in ən yüksək səviyyəsini təşkil edir; burada istifadəçi profili daxilindəki platforma davamlı olaraq konkret şagirdin fərdi tempinə, koqnitiv boşluqlarına və təfəkkür məntiqinə uyğunlaşdırılır. Milli e-derslik.edu.az portalında və bilavasitə dərsdə mütləq icra olunmalı "PowerPoint" slaydlarında isə bu adaptivlik tamamilə xətti reaktivliklə əvəz olunub.

Təhsildə islahat prosesləri məzmunun mexaniki şəkildə təkrarlanmasından və iki paralel qurumdaxili strategiyaya bölünməsindən ibarət oldu. Bir tərəfdən, gündəlik dərslər üçün planlı şəkildə statik PowerPoint (PPT) təqdimatları hazırlandı, digər tərəfdən isə portalda "zənginləşdirilmiş" adlandırılan dərsliklər yerləşdirildi. Dərsliklərin rəqəmsal versiyalarının olması dünyada normadır, lakin Azərbaycan təcrübəsində bu rəqəmsal dublikatların hər ikisi başlanğıcdan müasir EdTech-in fundamental keyfiyyət meyarlarına cavab vermir. Nəticədə, didaktik səmərəliliyin sıfıra bərabər olduğu bir şəraitdə büdcə xərclərinin şüurlu şəkildə dəfələrlə təkrarlanması baş verdi: dövlət eyni material üçün zəncirvari olaraq üç dəfə ödəniş etdi — əvvəlcə ənənəvi kağız tirajın çapı, daha sonra müəllimin vaxtına tam nəzarət etmək üçün arxaik "PPT" slaydlarının hazırlanmasında və üçüncü dəfə isə metodoloji uyğunsuzluq və texniki təcrid olunma səbəbindən ibtidai siniflərdə praktiki olaraq istifadə edilməyən irihəcmli "zənginləşdirilmiş" versiyaların ərsəyə gətirilməsinin maliyyələşdirilməsində.

Keçmişin texnoloji qalığı: “PowerPoint” ağıllı lövhələrə qarşı əngəl aləti kimi

Təxminən qırx il əvvəl korporativ sektorun biznes təqdimatları üçün yaradılmış "PowerPoint" proqramının funksionallığından istifadə onu "gələcəyin layihəsi"nin texnoloji bünövrəsinə və fundamental metodoloji qüsura çevirdi. Hətta proqram təminatı sonradan interaktiv lövhələrin standart alətləri ilə (ekran üzərində qeydlər aparmaq üçün "Qələm" və cavabların triqqer animasiyası) zənginləşdirilsə də, prosesin pedaqoji mahiyyətini dəyişdirşmir. Öz didaktik təbiətinə görə bu format passiv təlim vasitələrinə (Passive Learning) aiddir. Yaradılmış "rəqəmsal dərs" illüziyası, əslində, canlı pedaqogikanı bloklayan, biliklərin ötürülməsinin statik və dəyişdirilə bilməyən şablonlarını daha da möhkəmləndirdi. Bundan əlavə, bütün dərsboyu 45 dəqiqə ərzində sinfi bu sistem daxilində saxlamağa yönəlmiş inzibati məcburiyyət müəllimi şagirdlərin fəaliyyət növünü dəyişmək imkanından məhrum edir və tədris prosesini sessiyanın mexaniki saniyəölçəninin girovuna çevirir.

İnteraktivliyin ikiqat qıtlığı

İslahatın idarəetmə və texnoloji böhranı özünü ikiqat interaktivlik qıtlığı fenomenində aydın şəkildə büruzə verir. Müasir pedaqogika baxımından effektiv rəqəmsallaşma iki qarşılıqlı əlaqə ("interaktivlik") səviyyəsinə əsaslanır: adaptiv təlimin yüksək texnoloji interaktivliyi və ağıllı lövhələrin proqram təminatının əşyavi-manipulyativ interaktivliyi. Təcrübədə ibtidai sinif müəllimi hər iki səviyyənin tam yoxluğu ilə üz-üzə qalır. İnteraktiv lövhə ("ağıllı lövhə" də adlanır) və ya onun daha qənaətcil analoqu olan interaktiv qurğu məktəblərə multisensor əşyavi modelləşdirmə məqsədilə alınan bahaqiymətli mühəndislik kompleksidir. Ağıllı lövhələrin doğma proqram təminatı təhsilalanların obyektləri əlləri ilə hərəkət etdirə bilməsi, onları ixtiyari hissələrə ayırıb yenidən yığması, sxem və xəritələrin üzərindən cızması, elementləri qruplaşdırması, onların miqyasını dəyişməsi və s. üçün yaradılmışdır.

Lakin dərsləri mütləq şəkildə portalın statik təqdimat şablonları olan veb-səhifələrinin daxilində aparmaq tələbi interaktiv avadanlığın ştat proqram təminatını tamamilə iflic edir. "PowerPoint"-in sərt çərçivəsində şagird obyekti sürükləyə, sözləri qruplaşdıra və ya fiqurları öz məntiqinə uyğun olaraq kateqoriyalara ayıra bilmir. Nəticədə bütün "rəqəmsallaşma" yalnız təbaşirin virtual stilusla, adi lövhənin isə elektron slaydla əvəzlənməsi ilə yekunlaşdı. Təhsilalanın yeganə imkanı — elektrik işlədib, sağlamlığına ziyan edib, dərsboyu təbaşir əvəzinə stilusla yazıb, sonra cavabın ekranda hazır şəkildə görünməsi üçün slaydda öncədən proqramlaşdırılmış sahəyə klikləməkdir.

Bu, ölkənin müəllim heyətinin peşəkar geriləməsinə gətirib çıxarır. Güclü kadrların demotivasiyası baş verir. Təcrübəli, yüksək ixtisaslı müəllimlər elə bir şəraitlə üz-üzə qoyulublar ki, onların unikal metodiki məharəti, siniflə canlı dialoqu və yaradıcı yanaşması tamamilə dəyərsizləşdirilir və "aç və göstər" tələbinin primitiv alqoritmi ilə əvəzlənir. Eyni zamanda, zəif kadrların intellektual passivliyi müşahidə olunur: daha az hazırlıqlı müəllimlər nazirliyin hazır təqdimat şablonlarına kor-koranə və mexaniki şəkildə güvənərək, peşəkar inkişaf və dərslərin keyfiyyətli planlaşdırılmasına olan stimulunu tamamilə itirirlər.

Bu prosesin əsas dağıdıcı cəhəti ondan ibarətdir ki, yüksək keyfiyyətli avtonom (internetdən asılı olmayan) alətlər — təhsil flaqmanları olan "PhET" (ABŞ) və "Algodoo" (İsveç) tərəfindən yaradılmış ödənişsiz tədris simulyatorları, ağıllı lövhənin ixtisaslaşdırılmış proqram təminatında hazırlanmış riyaziyyat, məntiq və digər fənlər üzrə interaktiv öyrədici resurslar ibtidai sinif müəllimləri üçün de-fakto bloklanmış vəziyyətdə qalır. Nazirliyin arsenalında mövcud olan bu interaktiv vəsaitlərdən vaxtilə Bakı məktəblərinin bir neçə yüz müəllimi istifadə edirdi, lakin sonradan "PowerPoint"-dən istifadə direktivi səbəbindən onların satınalınması və müəllimlər üçün müvafiq təlimlər dayandırıldı. Bu canlı, inkişafetdirici məzmun praktikadan kənarlaşdırılıb, çünki o, avtomatlaşdırılmış onlayn-monitorinq sistemi üçün texniki cəhətdən "görünməzdir".

"E-derslik" portalındakı rəqəmsal məzmun illüziyası

Rəqəmsallaşmanın sistemli böhranı e-derslik.edu.az dövlət portalında yerləşdirilmiş "zənginləşdirilmiş" adlandırılan elektron dərsliklərin strukturunda aydın şəkildə izlənilir. İbtidai siniflər üçün nəzərdə tutulmuş bu rəqəmsal vəsaitlərin təhlili onların layihələndirilməsi mərhələsində profil pedaqoji və texnoloji ekspertizanın çatışmazlığını üzə çıxarır. Həqiqi interaktiv təlim mühiti əvəzinə, dərsliklərə aşağıdakı kritik qüsurlu "interaktivliyin" primitiv imitasiyası daxil edilmişdir:

Təfəkkürün binar (ikiseçimli) təxminetmə ilə əvəzlənməsi: Elektron dərsliklərdə təqdim edilən interaktivlik, əslində, yalnız nəzarətedici-əyləndirici funksiya yerinə yetirir. O, variantların mexaniki seçilməsi vasitəsilə səthi yaddaşı və diqqəti yoxlayır, lakin ibtidai sinif şagirdinin tənqidi təfəkkürünü qətiyyən inkişaf etdirmir. Mahiyyət etibarilə, qarşımızda "PowerPoint" (PPT) təqdimatlarının xətti məntiqinin adi veb-səhifə formatına köçürülməsi dayanır. Bu materiallarda həqiqi pedaqoji interaktivlik - sistemlə şagird arasında canlı, inkişafetdirici dialoq tamamilə yoxdur. Elektron dərslik sərt nəzarətçi və ya animator rolunda çıxış edir: o, artıq özündə yeganə doğru cavabı saxlayır və sadəcə şagirdin proqramlaşdırılmış triqqerlərə mexaniki şəkildə klikləyərək həmin cavabı tapmasını gözləyir. Hər şey binar məntiqə endirilib: toxundu - tapdı / toxundu - tapmadı.

Burada səhv addım düşünmək üçün bir başlanğıc nöqtəsinə çevrilmir: alqoritm uğursuzluğun koqnitiv səbəbini təhlil etmir - məsələn, 2-ci sinifdə şagirdin hərfləri niyə səhv saldığını və ya 3-cü sinifdə ədədi niyə düzgün bölmədiyini araşdırmır. Təhsilalan yeni bir trayektoriya, baxış bucağı və ya izahat almır; sistem yalnız sərt və birmənalı siqнал verir (qırmızı xaç işarəsi, səhv animasiyası və ya şəklin geri sıçraması). Platforma şagirdi lazımi triqqeri çox vaxt təsadüfən tapana qədər variantları xaotik şəkildə yoxlamağa məcbur edir ki, bu da müstəqil təfəkkürü adi vərdişetdirmə ilə əvəzləyir və əsl fəaliyyətyönlü öyrənmə ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.

• Sistemlə dialoqun yoxluğu: Şagirdin bütün fəaliyyəti tədris məzmunu ilə deyil, sadəcə interfeyslə əlaqədən ibarətdir. Düşüncənin hərəkət istiqaməti məzmun müəllifi tərəfindən öncədən müəyyənləşdirilib. Şagird proqramla tətbiqi inkişafetdirici ünsiyyət qura bilmir, sadəcə mexaniki, passiv "klikçi" rolunu icra edir. Sistem sərt şəkildə proqramlaşdırılıb: A yolu "Doğru" animasiyasına, B yolu isə "Yanlış" animasiyasına aparır.
• Elmi və riyazi yürütgəcin (engine) yoxluğu: Elektron dərsliklərdəki interaktiv tərəzilər, həndəsi konstruktorlar və ya ədəd oxları, əslində, konkret tapşırıqlar üçün nəzərdə tutulmuş təcrid edilmiş, ümumi və vahid sistemsiz qurulan birdəfəlik veb-skriptlərdir. Bu alətlərdə ekrandakı obyektləri elmin real qanunlarına tabe olmağa məcbur edən daxili proqram mexanizmi tamamilə yoxdur. Virtual tərəzilər real vaxt rejimində kütləni və balansı hesablamır, həndəsi fiqurlar isə təpə nöqtələri hərəkət etdirilərkən öz parametrlərini dəyişmir.
• Fəaliyyət variativliyinin yoxluğu: "Drag-and-Drop" (elementlərin sürüklənməsi) funksiyası hər bir obyekt üçün yalnız bir proqramlaşdırılmış yerin olduğu sərt xətti testə çevrilib. Əgər şagird əşyaları başqa bir - qeyri-standart, lakin tamamilə məntiqli və doğru əlamətə görə qruplaşdırmağa çalışarsa, sistem alternativsiz olaraq şəkli geriyə sıçradır. Təhsilalan öz alternativ həllini təklif edə, eksperiment apara və ya "maraqlı üsulla" səhv edə bilmir. Primitiv kod şagird yaradıcılığını və təfəkkürün variativliyini bloklayır.
• Rəqəmsallaşma illüziyası və məzmunun statikliyi: "Həyat bilgisi" fənni üzrə bölmədəki videotəcrübələr xətti material olaraq qalır ki, burada da şagird yalnız başqasının qeydə alınmış nəticəsini seyr edir. O, parametrləri dəyişib prosesi hərəkətdə araşdıra bilmir. Əgər belə bir tapşırığı kağıza köçürsək (qatlanan qapaqlı cavab kartları hazırlasaq və ya bir obyektdən digərinə xətt çəksək), tapşırığın mahiyyəti qətiyyən dəyişməyəcək. Rəqəmsal texnologiya burada yeni pedaqoji keyfiyyət yaratmır, o, sadəcə kağızı ekranla əvəz edir və primitiv yanıb-sönən effektlər əlavə edir. Arxaik yanaşmaların bu cür rəqəmsallaşdırılması quruma yoxlama orqanları qarşısında formal olaraq yüz faizlik göstəricilərlə hesabat verməyə imkan yaradır, lakin təhsilalanı ekstremal qiymətləri araşdırmaq, eksperiment aparmaq və müstəqil şəkildə elmi nəticələrə gəlmək imkanından tamamilə məhrum edir.

Əhəmiyyətli fərq əks-əlaqənin arxitekturasında da özünü göstərir. Həqiqi interaktiv dərslik səhvə görə cəzalandırmır və hazır həllər təklif etmir, əksinə, şagirdə eksperimentlər üçün elə bir meydan təqdim edir ki, burada doğru cavavb onun öz fəaliyyətinin qanunauyğun nəticəsi kimi doğulur. Azərbaycan dərsliklərinin "zənginləşdirilmiş" tapşırıqları lokal xarakter daşıyır: pəncərə bağlandıqdan sonra nail edilmiş tərəqqi (proqres) sıfırlanır, müəllim isə yalnız quru yekun bal əldə edir. Keyfiyyətli qlobal EdTech sistemlərində proqram təhsilalanın davranış modelinin özünü təhlil edir və müəllimə gizli analitikanı ötürür: "Şagird A tapşırıq üzərində 4 dəqiqə vaxt keçirib, 3 məhsuldar cəhd edib və qanunauyğunluğu müstəqil şəkildə çıxarıb", "Şagird B isə hər iki saniyədən bir kliklər edib ki, bu da xaotik təxminetmədən xəbər verir". Məhz bu, dərsliyi səthi nəzarət alətindən öyrənmə çətinliklərinin dərin diaqnostika vasitəsinə çevirir, lakin mövcud qurumdaxili model bu imkandan tamamilə imtina edib.

Boşuna işləyən iqtisadiyyat: lüzumsuz lisenziyaların satınalınması

Azərbaycan keysinin unikal cəhəti ondan ibarətdir ki, ölkə özəl franşiza tərəfindən total və kütləvi şəkildə əhatə olunmaq üçün dünyada misilsiz bir poliqonuna çevrilib. Bütün dünyada "Alqoritmika" platforması həftəsonu fəaliyyət göstərən könüllü kommersiya dərnəkləri şəbəkəsi kimi bazar yolu ilə inkişaf etdiyi halda, Azərbaycanda özəl təchizatçının qapalı məhsulu informatika fənni üzrə ənənəvi dövlət proqramını faktiki olaraq sıxışdırıb sıradan çıxarıb.

Layihə artıq 762 məktəbdə 2-11-ci sinif şagirdlərini əhatə edir. Respublika üzrə cəmi təxminən 4200 dövlət ümumi təhsil müəssisəsinin olduğunu nəzərə alsaq, dövlət büdcəsi hesabına vahid qapalı İT platformasının alternativsiz nəzarətinə faktiki olaraq ölkədəki hər altı məktəbdən biri verilmişdir. Dünyanın heç bir başqa dövlətində özəl təchizatçı şirkət milli təhsil sistemi səviyyəsində bu dərəcədə irimiqyaslı və alternativsiz monopoliya əldə etməyib.

Lakin Azərbaycanda bu fənnin tədrisi "Rəqəmsal bacarıqlar" layihəsi çərçivəsində tamamilə özəl təchizatçının ("Alqoritmika") qapalı, ödənişli, bulud əsaslı LMS platformasına keçirilib. Kənar vendor dövlətə kompleks franşiza təqdim edir: daxilində ödənişsiz Scratch mühitinin yerləşdirildiyi, şəxsi kabinetləri (istifadəçi profilləri) və daxili sessiya monitorinqi olan özəl proqram örtüyü. Bax, məhz burada əsas idarəetmə qüsuru üzə çıxır: qurum baha başa gələn və mürəkkəb buludüstü platforma satın alıb, lakin onun texniki funksionallığı şagirdlərin rəqəmsal mühitə daxil olmasını təmin edən planşetlərin banallıq dərəcəsində olan çatışmazlığı səbəbindən ibtidai siniflərdə tamamilə lazımsız və qeyri-işlək vəziyyətdə qalıb.

Yalnız müəllimlərin kütləvi şikayətlərindən illər sonra qurum mobil komplekslərin — sinif üçün noutbukları olan xüsusi ağır arabaların nöqtəvi satınalınması barədə bəyanatlar verməyə başladı. Lakin bu gecikmiş tədbir sırf fasad xarakteri daşıyır və praktikada heç nəyi dəyişmir. Maddi məsuliyyətin sərt reqlamentləri ucbatından müəllimlər bu texnikanı ibtidai siniflərə aparmaqdan qorxurlar; məktəblərin mütləq əksəriyyətində liftlərin tamamilə yoxluğu şəraitində isə ağır seyfin (tam komplektasiyada 30 şagird üçün nəzərdə tutulmuş araba 100-dən 140 kq-a qədər çəkiyə malikdir) mərtəbələr arasında daşınmasının logistik mürəkkəbliyi bu tək-tük kompleksləri ölü yükə çevirir.

İbtidai siniflərdə "İnformatika" kimi texniki fənn de-fakto şifahi bir dərs səviyyəsinə enib. İnfrastruktur boşluğu səbəbindən şagirdlər alqoritmləşdirməni lövhədəki şəkillərə baxaraq öyrənməyə və ya proqramlaşdırma skriptlərini adi kağız dəftərlərə köçürməyə məcbur olurlar. "Şifahi proqramlaşdırma" termini qurumun rəqəmsallaşma konsepsiyasının əsas hökmünə çevrilir.

Bu cür yanaşma çərçivəsində real təhsilin hədəfləri formal hesabatlılığın yaradılması məntiqi ilə əvəzlənir. "Rəqəmsal bacarıqlar" layihəsi üçün öz funksionallığına görə lüzumsuz olan şagird lisenziyaları SaaS (Software as a Service / proqram təminatı xidmət kimi) modeli üzrə satın alındığı bir vaxtda, paralel fəaliyyət göstərən "Rəqəmsal Məktəb" (digital.edu.az) platforması digər baza fənlərini (Riyaziyyat, Həyat bilgisi) direktiv şəkildə sərt 45 dəqiqəlik onlayn-nəzarətə tabe edir.

Nəticədə arxitektur izafilik — sistemlərin bir-birini mexaniki olaraq təkrarladığı "platforma matryoşkası" effekti yaranır. Dünyanın qabaqcıl təcrübəsində təşkilati tərəf (elektron jurnallar) və tədris məzmunu müxtəlif resurslarda yerləşə bilər. Lakin, buna baxmayaraq, onlar proqram interfeysləri vasitəsilə bir-birini bağlıdır, şagirdin isə həmişə yalnız yeganə rəqəmsal profili olur.

Azərbaycanda isə, çarpaz avtorizasiyanın (vahid düymə vasitəsilə giriş) tətbiq olunmasına baxmayaraq, hər bir yeddi yaşlı uşaq üçün faktiki olaraq bir-birindən təcrid olunmuş iki paralel istifadəçi profili açılıb. Şagirdin məlumatları portalın dövlət serveri ilə təchizatçı şirkətin özəl sistemi daxilindəki avtonom hesabı arasında parçalanıb.

Bu, inteqrasiyanı ağır bir bürokratik konvеyerə çevirdi: avtomatik sistemin hər iki istiqamət üzrə aktivliyin qeydə alınması üçün müəllimlər və valideynlər ardıcıl olaraq bu müstəqil platformaların hər ikisinə xidmət göstərməli və onları gerçəkliklə əlaqəsi olmayan rəqəmsal izlərlə doldurmalıdırlar. Sessiya vaxtının bu cür süni şəkildə hesablanmasına nə qədər çok proses bağlanırsa, qurum rəsmi hesabatlar üçün bir o qədər böyük həcmdə məlumat massivləri əldə edir, yerlərdəki həqiqi pedaqogika isə imitasiya rejiminə keçir.

İnfrastruktur iflasının texnoloji pərdələnməsi və məlumatların təhrifi

Paralel olaraq, təhsil sistemində tədris fənnindən asılı olaraq müxtəlif formalar alan irimiqyaslı infrastruktur qıtlığının gizlədilməsi baş verir:

• Ümumtəhsil fənlərində (Riyaziyyat, Həyat bilgisi) nəzarət sxemi: Burada rəqəmsallaşma dərslik səhifələrinin xətti təqdimat formatına mexaniki şəkildə köçürülməsinə gəlib çıxdı. Bu dərslərdə platformanın alqoritmləri yalnız müəllimin özünün işçi hesabını izləyir — sistem ekranda sayt pəncərəsinin açıq olması və pedaqoqun slaydları sadəcə vərəqləməsi tələblərinin icrasını yoxlayır. Ekran vaxtının məhz bu formatda qeydə alınması sistemə şagirdlərin real rəqəmsal fəaliyyətinin yoxluğunu tamamilə gizlətməyə imkan verir. İbtidai sinif şagirdləri internet kəsintiləri və ya partalar arxasında qadcetlərin olmaması səbəbindən bulud sistemində fiziki olaraq heç bir fəaliyyəti olmasa belə, portalın hesabatları təlimin rəqəmsal formata uğurla keçirilməsini iddia edir. Müəllimin lövhə qarşısında slaydları formal klikləməsi, işləməyən bulud lisenziyalarının satınalınmasına yönəlmiş büdcə xərclərini qurumdaxili statistika baxımından formal olaraq legitim bir prosesə çevirir.
• İnformatika dərslərində ("Rəqəmsal bacarıqlar" layihəsi) nəzarət sxemi: "Alqoritmika" platformasında hesabatlılıq sərt şəkildə şagirdlərin fərdi hesablarına bağlanıb. Dərslərdəki infrastruktur boşluğunu və işləməyən lisenziyaları gizlətmək üçün pedaqoqlar sərt inzibati təzyiq altında rəqəmsal cəlbolunmanın irimiqyaslı imitasiyasını həyata keçirməyə məcbur olurlar. Əllərində 7-8 yaşlı şagirdlərin login və şifrə siyahıları olan ibtidai sinif müəllimləri axşamlar ev kompüterlərindən sistemə daxil olur və şagirdlərin əvəzinə hər dərsin kartlarını və testlərini tək-tək yerнə yetirirlər. İdarəetmə absurdu yaranır: təhsilin rəqəmsallaşdırılmasının bəyan edilən göstəriciləri praktikada müəllimlərin tədris tapşırıqlarını şagirdlərin özləri əvəzinə yerinə yetirməsi ilə əldə edilir.

Maddi-texniki baza təmin edilmədən və yaş psixologiyası nəzərə alınmadan onlayn hesabların satın alınması praktiki mənadan məhrumdur. Təhsilin monitorinqi sistemi şagirdlərin bilik keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üzrə deyil, ekran vaxtının qeydə alınması ətrafında qurulub. Nəticədə mütərəqqi EdTech həlləri canlı tədris prosesini iflic edən və məktəbi irimiqyaslı rəqəmsal fəaliyyət imitasiyasına məcbur edən bir inzibati təzyiq alətinə çevrilmişdir.

Beləliklə, avtomatlaşdırılmış statistika sinifdəki yeganə bir kompüterin elektron hesabatlarını və müəllimlərin məcburi əl əməyini yüz minlərlə məktəbli tərəfindən İT-kompetensiyaların kütləvi şəkildə mənimsənilməsi kimi təqdim edir. Bu sxemdə dayanıqlı bir «nominal aktivlik sənayesi» formalaşır: dövlət fərdi lisenziyaların (SaaS) haqqını büdcədən müntəzəm olaraq ödəyir, kommersiya İT-strukturları mənfəət əldə edir, qurumdaxili hesabatlar isə rəqəmsallaşmanın uğurları barədə məruzə edir. Real tədris prosesi tamamilə bir gözboyama ilə əvəz olunub; burada sistemdəki otuz virtual uşağın profilinin arxasında öz ev noutbuku ilə baş-başa qalmış tək bir yorğun pedaqoq gizlənir.

Sinif otaqlarından səslər: məcburi əmək və imitasiya

Profil müəllim icmalarının və qapalı forumların (xüsusən də «Müəllimlər Klubu» platformasının) məzmunu ölkənin müəllim heyətinin düşdüyü dərin peşəkar stress atmosferini üzə çıxarır. Müəllimlər icmal xarakterli təlimlərin məzmunu ilə məktəb reallığından qopmuş, həddindən artıq şişirdilmiş imtahan tələbləri arasında keçilməz bir uçurumun olduğundan danışırlar. Bu testlərin məcburi şəkildə verilməsi sərt inzibati təzyiq şəraitində — tədris saatlarının azaldılması, layihə üzrə əlavələrdən məhrum edilmə və ya birbaşa müvafiq qurumun KPI göstəricilərindən asılı olan məktəb rəhbərliyi tərəfindən intizam tənbehləri təhlükəsi altında baş verir.

Sosial şəbəkələrdə bu islahatın ən kütləvi və kritik leytmotivi məcburi şəkildə klikləmə (KPI-ın süni şəkildə artırılması) etiraflarıdır. Dərslərdə kompüter bazasının olmaması səbəbindən ibtidai sinif müəllimləri çəkinmədən (çox vaxt karyera risklərinə görə anonim şəkildə statuslar yazaraq) öz ailələrini gecə klikləmə fabriklərinə çevirdiklərini bildirirlər. Məktəbin reytinqini aşağı düşməkdən xilas etmək üçün müəllimlər və onların yaxınları saatlarla ev noutbuklarının qarşısında əyləşir, əcnəbi vendorun platformasında şagirdlərin "rəqəmsal aktivliyini" imitasiya etmək üçün onlarla azyaşlı şagirdinin logini ilə sistemə növbəli şəkildə daxil olurlar:

“Sinifdə 32 uşaq var, nə kompyuter var, nə də internet. Amma sistem tələb edir ki, hər uşaq öz şəxsi kabinetinə girib kartları işləsin. İş günüm heç vaxt bitmir. Evə gəlirəm, 32 dənə ikinci sinif şagirdinin logini yazılmış dəftəri açıram və gecə saat ikiyə qədər özüm onların əvəzinə klikləyirəm. Bunu etməsəm, məktəbin reytinqi düşəcək, direktor da mənə töhmət verəcək. Biz reytinq xatirinə gecə "elfinə" çevrilmişik, nazirliyin gözəl qrafikləri üçün statistika düzəldirik”.

“Bizə kənar proqramlardan istifadə etməyi qəti qadağan ediblər. Məndə riyaziyyatdan disklərdə əla oflayn oyunlar var, uşaqlar çox sevir. Amma mən onları açsam, nazirliyin sistemi elə biləcək ki, mən "Rəqəmsal Məktəb" sistemindən çıxmışam və dərsi pozulmuş sayacaqlar. Məcburam 45 dəqiqə o darıxdırıcı şablon PPT slaydlarını fırladım. Bu innovasiya deyil, pedaqogikaya qarşı zorakılıqdır”.

“Bizi "Alqoritmika" və "Scratch" üzrə ən çətin imtahanları verməyə məcbur etdilər. Gecələrlə kodlaşdırma öyrəndim. Sinfə gəlirəm - partaların üstündə ancaq dəftər və divarda proyektor var. Praktikada uşaqlara verə bilməyəcəyim şeyi məndən niyə imtahan edirdilər? Yəqin nazirlik hesabat versin ki, neçə min "rəqəmsal müəllim" hazırlayıblar».

“Sistem müəllimi insan kimi görmür. “Scratch”da tapşırığı düzgün həll edirəm, pişik ekranda hərəkət edir, proqram işləyir. Amma sistem mənə 0 bal yazır. Sən demə, mən onların istədiyi blokdan yox, başqa blokdan istifadə etmişəm. Bizdən yaradıcılıq tələb edirlər, amma özləri bizi şablona qul edirlər”.

“Təlimdə bizə nağıl danışırdılar, rəngli slaydlar göstərirdilər. İmtahana gəldik - elə bil proqramist imtahanıdır. İkinci sinif müəlliminə bu qədər dərin alqoritm fəlsəfəsi niyə lazımdır? Biz uşaqlara hərfləri öyrədirik, bunlar isə bizdən kod tələb edir”.

“Bütün ailə dərslərdən sonra uşaqların profilinə girib Scratch kartlarını işləyir. Yoldaşım, böyük oğlum mənə kömək edir ki, statistika qırmızıya düşməsin. Bu nə rəqəmsallaşmadır? Bu yalandır, rəqəmsal teatrdır”.

Nəzarət formalizmi və peşəkar tənəzzül

Təsvir olunan simulyasiyanın əsas drayveri, hərəkətverici qüvvəsi səmərəliliyin qiymətləndirilməsinin deformasiyaya uğramış metodologiyasıdır. Bu halda biz dərin təsisatlaşmış (institusional) imitasiya ilə qarşılaşırıq; burada məlumatların təhrif edilməsi və göstəricilərin öncədən müəyyən olunmuş şablonlara uyğunlaşdırılması qurumdaxili inzibati idarəetmə sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilib.

Mövcud qurumdaxili monitorinq sistemi təhsilalanın real təlim nəticəsinə və mövzunu anlamasına deyil, müstəsna olaraq prosesin qeydə alınmasına (avtorizasiya faktı, sayt pəncərəsinin ekranda fasiləsiz saxlanılması, slaydların kliklənməsi) köklənib. Nəticə metrikalarının proses metrikaları ilə idarəetmə səviyyəsində əvəzlənməsi baş verib.

Qurumdaxili siyasətin fundamental ziddiyyəti göz qabağındadır: dərsin 45 dəqiqəlik sessiyasının qeydə alınmasının sərt parametrləri və platformaların binar testləri birbaşa Azərbaycanın Milli Kurikulumunun tələblərini sabotaj edir. Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilmiş ümumi təhsilin dövlət standartları — baş dövlət sənədi rəsmi şəkildə uşaqlarda fundamental səriştələrin (xüsusən də tənqidi təfəkkür, yaradıcılıq və problemlərin müstəqil həlli bacarığının) inkişaf etdirilməsini buyurduğu halda, qurumun proqram alqoritmi məktəbdən tamamilə bunun əksini — konformizm, əzbərçilik, şablonlara riayət etmə və taymerə passiv tabe olmağı tələb edir.

Müəllimlər formal "rəqəmsal intizamın" tədrisin keyfiyyətindən daha üstün tutulduğu bir vəziyyətlə üz-üzə qalıblar. İş yerini qorumaq, şəxsi gəlir səviyyəsini müдаfiə etmək və dövlət sertifikasiyasından keçməzdən əvvəl inzibati təzyiqlərdən qorunmaq üçün müəllimə işlək üsullarla dərsin real faydasını artırmağa çalışmaqdansa, platforma daxilindəki səmərəsiz ssenariyə itaətkarlıqla əməl etmək daha təhlükəsizdir.

Subyektliyin itirilməsi: pedaqoq üçün üçqat tələ

Müstəqil təfəkkürü inkişaf etdirməli olan məktəb, mövcud şəraitdə bilavasitə vəzifəsinin icrasına deyil, rəqəmsal idarəetmə vertikalının maraqlarına mexaniki xidmət göstərməyə yönəldilib. Qiymətləndirmə meyarlarının təhrif edilməsi sistemdəki inzibati-maddi məcburiyyətin təsiri ilə mümkün olur; burada dərs saatlarının bölgüsü, müəllimin peşəkar statusu və məktəbin reytinqi birbaşa platformadakı aktivliyin kəmiyyət göstəricilərinə bağlanıb. Bu sistem dalanı ibtidai sinif müəllimini üçqat tələyə salır:

Tibbi məhdudiyyətlər: Uşaqlar üçün ekran qarşısında keçirilən vaxtın sərt dövlət sanitariya normalarına (15 dəqiqə) riayət etmək zərurəti qurumdaxili slaydları dərsin bütün 45 dəqiqəsi ərzində ekranda saxlamaq tələbi ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.

İnfrastruktur vakuumu: Partalar arxasında planşet və ya kompüterlərin tam yoxluğu şəraitində müəllimlərdən şagirdlərin fərdi onlayn-aktivliyinin yüksək göstəriciləri tələb olunur. Bununla belə, siniflərin texnika ilə hətta hipotetik təchizatı yaş maneəsinə dirənir: koqnitiv və fizioloji xüsusiyyətlərinə görə 7–9 yaşlı uşaqlar, xüsusən də vaxt qıtlığı və qeyri-sabit məktəb interneti şəraitində mürəkkəb avtorizasiya prosedurundan sürətlə və müstəqil şəkildə keçmək iqtidarında deyillər.

Maliyyə asılılığı: "Rəqəmsal bacarıqlar" layihəsi çərçivəsində ödənilən xüsusi həvəsləndirici əlavələr, həmçinin məktəbdaxili mükafatlar birbaşa platformadakı hesabların formal kəmiyyət aktivlik göstəriciləri ilə əlaqəlidir. Bu ödənişlərin hesablanması, saxlanılması və ya ləğv edilməsi üçün meyar "təhsilalanların rəqəmsal cəlbolunması" barədə aylıq hesabatdır (sistemdə uşaqlar tərəfindən kartların və testlərin yerinə yetirilmə faizi). Müəllimin özəl şirkətin platformasındakı aşağı göstəriciləri məktəbi qurumdaxili hesabatlarda bir anda qırmızı rənglə işıqlandırır. Platformada sinfin statistikasını aşağı salan müəllim Regional Təhsil İdarəsinin reytinqində məktəbin ümumi göstəricilərini pisləşdirir. Bu hal, layihənin tədris planının yerinə yetirilməməsi kimi qiymətləndirilir ki, bu da layihə üzrə maaş əlavəsinin ödənişini dayandırmaq üçün inzibati əsas yaradır. Öz göstəricilərini xilas etmək üçün məktəb rəhbərliyi növbəti tədris ili üçün dərs planını formalaşdırarkən təzyiq alətini işə salır: müəllimin tədris yükü azaldılır (bu, birbaşa onun tarif şəbəkəsindəki baza maaşını aşağı salır), o, sinif rəhbərliyindən və ya daxili həvəsləndirici mükafatlardan məhrum edilir. Bu cür düşünülmüş mexanizm, əslində, maddi həvəsləndirməni daimi inzibati məcburiyyət alətinə çevirir, müəllimi ailə büdcəsini qorumaq naminə virtual statistika uğrunda mübarizə aparmağa vadar edir.

Bu cür rəqəmsal formalizm kadrların sürətli peşəkar tənəzzülünə, deqradasiyaya gətirib çıxarır və müəllim heyəti üçün yanlış stimullar formalaşdırır.

Qiymətləndirmə modeli: peşə standartlarının deformasiyası və kadr kollapsı

İbtidai sinif müəllimləri üçün kütləvi yoxlamaların tətbiqi (xüsusən də "Rəqəmsal bacarıqlar" layihəsi çərçivəsində) attestasiyaya yanaşmalarda dərin böhranı üzə çıxarır. İmtahan prosesi bir neçə kritik qüsuru olan cəzalandırıcı idarəetmə alətinə çevrilmişdir:

• Fənn-peşə təhrifi və əvəzlənməsi: "Rəqəmsal bacarıqlar" layihəsinin daxili testləri çərçivəsində müvafiq ixtisas üzrə bilik və bacarıqlar deyil, mücərrəd məntiq, həmçinin qapalı kommersiya platformasının daxili qaydaları və interfeys düymələrinin bilinməsi qiymətləndirilir. Metodoloji təhrif baş verir: qurum ümumi dövlət sertifikasiyası ilə paralel fəaliyyət göstərən təcrid edilmiş texniki nəzarət sistemi yaratmışdır. Nəticədə, ibtidai sinif müəlliminin dərin pedaqoji məharəti - təhsilalanlara savadlılığı, oxumağı və ya riyaziyyatı öyrətmək bacarığı - de-fakto skriptlər və animasiyalar yığmaq kimi dar texniki vərdişlə bərabər tutulur. Humanitar profilli müəllimin öz əsas fənləri üzrə yüksək nəticələrinə məhəl qoymayaraq, inzibati reqlamentlər "Scratch"da kodlaşdırma üzrə balları müəllimin kollektivdəki psixoloji iqliminin və peşəkar statusunun birbaşa asılı olduğu bloklayıcı amilə çevrilmişdir.

Qiymətləndirmə prosedurlarında "sürüşdürülmüş qapılar" effekti ("şərtlərin birtərəfli dəyişdirilməsi" mənasında): Layihənin mövcud konsepsiyası planlaşdırma və icra kəsişməsində dərin kadr və metodoloji ziddiyyətləri nümayiş etdirir. Əcnəbi kommersiya platformasının beynəlxalq metodologiyası başlanğıcdan proqramlaşdırma tədrisinin İT ixtisaslı, profil texniki təfəkkürə malik mütəxəssislər tərəfindən aparılması üzərində qurulmuşdur. Lakin sürətlə genişlənən, ölkənin 762 məktəbində 530 000 şagirdi əhatə edən layihənin icrasında sistem ibtidai siniflər üçün profil İT kadrlarının cəlb olunmasını əvvəldən nəzərdə tutmadı. Kütləvi əhatəliliyi təmin etmək üçün fənnin tədrisi direktiv şəkildə adi sinif rəhbərlərinə — alqoritmləşdirmə və İT mühəndisliyinin ümumiyyətlə əsas peşə ixtisası olmadığı universal humanitar profilli müəllimlərə həvalə edildi.

Məhz bu nöqtədə islahatın əsas metodoloji qüsuru üzə çıxır. Məktəblərin ştat cədvəlinin fundamental şəkildə dəyişdirilməsi əvəzinə, qurum yalnız hazır texnologiyalardan istifadənin baza ssenarilərinin nümayişinə yönəlmiş icmal xarakterli tanışlıq kurslarının keçirilməsi ilə kifayətləndi.

Lakin əcnəbi vendor tərəfindən yekun attestasiya və hesabatların aparılması zamanı qiymətləndirmə meyarları kəskin şəkildə şişirdilir: baza texniki təhsili olmayan ibtidai sinif müəllimlərindən "Scratch" proqramında kodlaşdırma üzrə mürəkkəb mühəndislik tapşırıqlarının (daxili dövrlər, dəyişənlər, Bul məntiqi) həlli tələb olunur. Beləliklə, attestasiyanın məzmunu onlara verilən biliklərin həcmini və məntiqini kobud şəkildə aşır və pozur.

Nəzarət meyarlarının bu cür bərabərləşdirilməsi metodoloji bir nonsensdir. Qısamüddətli təlimlərdən sonra humanitar profilli müəllimlərə kod məntiqi üzrə ali İT təhsilli profil mütəxəssisləri ilə eyni tələblər qoyulur. Peşə standartlarının açıq-aşkar təhrif edilməsi baş verir ki, bu da qiymətləndirməni kadrların dəstəklənməsi alətindən inzibati təzyiq mexanizminə çevirir.

Standartların deformasiyası, normativ tələlər və strateji dalan: Layihə çərçivəsində attestasiya prosedurlarında metodoloji suverenliyin itirilməsi

Azərbaycan müəlliminin peşəkar taleyinin özəl şirkətin proqram dəyişikliklərindən asılı vəziyyətə düşməsi istənilən dövlət attestasiyasının fundamental əsaslarının pozulmasıdır. Test tapşırıqlarının bazaları və onların avtomatik yoxlanış alqoritmləri təchizatçı şirkətin əqli mülkiyyətidir. Əcnəbi qurum layihənin gedişatında birbaşa testləri yeniləyə, tapşırıqların formalaşdırılmasını və ya yoxlama məntiqini dəyişə bilir, ibtidai sinif müəllimi isə bu eksperimentlərin zərbəsi altında qalır.

Bu zaman dövlət səviyyəsində şəffaf apellyasiya prosedurunu qurmaq qeyri-mümkündür. Əgər müəllim sistemin onun "Scratch"-dakı kodunu necə qiymətləndirdiyi ilə razı deyilsə, milli attestasiya komissiyaları heç bir köməklik göstərə bilməz. Onların kənar qapalı sistem daxilindəki nəticələri korreksiya etmək üçün nə texniki çıxışı, nə də hüquqi səlahiyyəti var. Dövlət öz müəllimlərinin ixtisas dərəcəsinin qiymətləndirilməsini əcnəbi kommersiya qurumunun qeyri-şəffaf alqoritminin girovuna könüllü şəkildə təslim edib.

Məktəbin mənəvi korroziyası: dəyərlər sisteminin deformasiyası

Texnoloji və metodoloji böhranla yanaşı, məcburi rəqəmsal simulyasiya teatrı yeni yetişən nəslə dərin mənəvi-etik zərər vurur. İbtidai sinifdə oxuyan uşaqlar gizli idarəetmə mənalarını həssaslıqla sezib qavrayırlar. Şagird onun istifadəçi profilindəki tapşırıqların, əslində, qurumdaxili hesabatlar xatirinə müəllim tərəfindən yerinə yetirildiyini və sistemdə heç bir real fəaliyyətin olmadığı halda müsbət göstəricilərin qeyd edildiyini anladıqda, o, təhsilin elə ilk illərindən dağıdıcı sosial fəaliyyət modelini mənimsəyir.

Azyaşlı məktəblidə şüuraltı olaraq elə bir inam formalaşır ki, həyatda istənilən məzmunlu nəticəni imitasiya etmək olar, göstəricilərin uyğunlaşdırılması və xarici formallıqlara riayət edilməsi isə əsl bilik və əməkdən qat-qat vacibdir. Bu proses gözə çarpmadan, lakin sistemli olaraq təhsil institutunun özünün etik əsaslarını dağıdır. Tənqidi təfəkkür və fundamental bacarıqları formalaşdırmaq əvəzinə, məktəb ibtidai sinifdən başlayaraq məlumatların təhrif edilməsi və hesabatların manipulyasiyasının uğura aparan yeganə işlək mexanizmləri kimi bir model olaraq ötürür. Təhsil mühitini təhrif edilmiş hesabat sisteminin surəti və bənzəri üzərində qurmaqla, biz ölkənin gələcək idarəedici elitaları üçün pozulmuş dəyərlər sisteminin təməlinin qoyulması ilə bağlı uzunmüddətli risk yaradırıq.

Normativ ziddiyyət və hüquqi məsuliyyətin ötürülməsi

Azərbaycanın ibtidai siniflərində rəqəmsal infrastrukturdan istifadənin rəsmi reqlamenti Nazirlər Kabineti tərəfindən 2020-ci ildə təsdiq edilmiş Sanitar-gigiyenik tələblərinə əsaslanır. Bu qaydalara görə, 2–4-cü sinif şagirdləri üçün elektron ekranlarla fasiləsiz iş vaxtı hər dərs üçün ciddi şəkildə 15 dəqiqə ilə məhdudlaşdırılıb. Lakin real didaktik proses qurumdaxili onlayn-monitorinqin texniki parametrləri tərəfindən tamamilə bloklanmış vəziyyətə düşüb.

Əvvəlcə "Virtual Məktəb" platformasının, daha sonra isə onu əvəz edən "Rəqəmsal Məktəb" (digital.edu.az) ekosisteminin texniki alqoritmı dəyişməz olaraq müəllim hesabından brauzer pəncərəsinin fasiləsiz 45 dəqiqəlik aktivliyini tələb edir. Sinfin istənilən ənənəvi iş formalarına (şifahi sorğu, adi dəftərlərdə yazı) hər hansı keçidini avtomatik sistem "sessiyanın boşdayanması" və tədris planının yerinə yetirilməməsi kimi qeydə alır.

Sosial şəbəkələrdəki tənqidi paylaşımlar dalğasından sonra bu fundamental texnoloji dalandan yayınmaq üçün qurum metodiki təlimatlarında düzəlişlər etdi. Məmurlar yeni bəyannamələrə tibbi normaları formal olaraq təkrarlayan bəndlər daxil etdilər (tələbə əsasən 15 dəqiqə materialların nümayişinə, qalan vaxt isə fərdi işə ayrılır). Lakin buna belə, platformanın özündə sessiya vaxtının avtomatik qeydə alınması alqoritmləri dəyişdirilmədi.

Bu idarəetmə qərarında qurumdaxili normativ alibi yaradılmasının klassik mexanizmi ifşa olunur. Monitorinqin spesifikası olduğu kimi qalıb: texniki nəzarət reqlamenti hələ də müəllim hesabının fasiləsiz 45 dəqiqəlik aktivliyini tələb edir. Yeni təlimatlar sırf qoruyucu funksiya daşıyır — onlar sistem üçün hüquqi alibi yaradır və məsuliyyəti tamamilə sıravi müəllimin çiyinlərinə yıxır.

Bir tərədn, qurum kağız üzərindəki düzgün reqlamentinin mövcudluğu ilə nəzarət orqanları qarşısında formal olaraq sığortalanıb. Digər tərəfdən isə — sanitariya normalarının qaçılmaz pozuntularına və uşaqların sağlamlığının pisləşməsinə görə bütün hüquqi təqsir və məsuliyyət öncədən konkret ibtidai sinif müəllimin o bəyinə qoyulur. Müəllim tibbi tələblər ilə maaşı birbaşa asılı olduğu platformada sessiyanın sərt zaman parametrləri arasında seçim etmək məcburiyyətində qalaraq, süni şəkildə vəziyyətin girovuna çevrilir.

Strateji nəticələr və uzunmüddətli itkilər

İbtidai təhsil pilləsində rəqəmsal layihələrin mövcud icra formatı ölkənin insan kapitalının formalaşması üçün sistemli risklər daşıyır.

• Təhsil üstqurumunun dayanıqlığının çökməsi təhlükəsi: Əgər bütün sistemin bünövrəsi — ibtidai məktəb — başlanğıcdan məlumatların müntəzəm təhrif edilməsi və bacarıqların virtual imitasiyası üzərində qurulursa, orta və ali təhsilin sonrakı bütün arxitekturası struktur baxımından kövrək vəziyyətə düşəcək. Bu daxili simulyasiyanın müstəqil xarici auditlə toqquşması qaçılmazdır. İbtidai məktəbdə təhsilln keyfiyyətinə dair "eTIMSS" və "ePIRLS" beynəlxalq qiymətləndirmə tədqiqatları (4-cü siniflərdə kompüter formasında keçirilən rəqəmsal formatları kimi) qaçılmaz olaraq kritik bir uğursuzluğu qeydə alacaq. Bir neçə il ərzində tədris tapşırıqlarının rəqəmsal interfeysi ilə müstəqil, fərdi qarşılıqlı əlaqə təcrübəsindən məhrum olan və lövhə qarşısındakı frontal təqdimatları passiv seyr etməyə vərdiş edən şagirdlər real vaxt rejimində kompüter test sınaqları ilə təkbətək qaldıqda öhdəsindən gələ bilməyəcəklər. Ortamüddətli perspektivdə uğurlu rəqəmsallaşma barədə qurumdaxili hesabatlarla şagirdlərin real nəticələri arasındakı dərin ziddiyyət aşkar görünəcək və bu fərqi gizlətmək artıq qeyri-mümkün olacaq.
• Texnoloji müstəqillik və kadr keyfiyyəti çağırışı: Əsas makroiqtisadi çağırış formal rəqəmsal hesabatlılıqla gələcək kadrların ixtisas üzrə real peşəkarlıq arasındakı kritik uçurumu aradan qaldırmaqdan ibarətdir. Texnoloji suverenliyi təmin etmək üçün iqtisadiyyata innovasiyalar yaratmaq qabiliyyətinə malik, yüksək mühəndis və alqoritmik düşüncəli mütəxəssislər lazımdır. Zahirən uğurlu görünən kəmiyyət markerlərinin arxasında tədris proseslərinin butaforiya və gözboyama xarakterini, real metodologiyanın səthi bənzərliklə əvəzlənməsini gizlədən mövcud model isə yalnız ekran məzmununun passiv istehlakçılarını hazırlayır.

Dünya təcrübəsi və elmi konsensus: "rəqəmsal geriçəkilmə" və İƏİT-in (OECD) nəticələri

Azərbaycandakı mövcud vəziyyətin əsas konseptual paradoksu islahatın metodoloji baxımdan gecikməsindədir. Müvafiq qurum hər vəchlə total rəqəmsallaşmanı sürətləndirməyə çalışdığı bir vaxtda, dünyanın qabaqcıl təhsil sistemləri (İsveç, Finlandiya, Fransa, Estoniya) ibtidai məktəb təcrübəsinden qadcetləri və rəqəmsal platformalarda işi kəskin şəkildə məhdudlaşdıraraq və ya tamamilə çıxararaq "rəqəmsal geriçəkilmə" (digital rollback) strategiyasına keçirlər. Müasir elmi tədqiqatların nəticələri sübut edir ki, rəqəmsal gələcəyin səriştələrini formalaşdırmaq üçün uşağa erkən uşaqlıq dövründə fiziki cəhətdən aktiv və harmonik inkişafın möhkəm bünövrəsi lazımdır.

Bu nəticə nüfuzlu beynəlxalq qurumlar tərəfindən də təsdiqlənir:

• PISA və İƏİT tədqiqatlarının hökmü: İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (İƏİT) "PISA" tədqiqatları çərçivəsində dərc olunmuş sonuncu irimiqyaslı analitik hesabatları həddindən artıq ekran vaxtının məktəblilərin funksional savadlılığına mənfi təsirini qeydə alıb. Ekspertlər birbaşa mənfi korrelyasiya aşkar ediblər: tədris prosesinin rəqəmsal platformalara həddindən ziyadə köçürüldüyü ölkələrdə test nəticələri misilsiz bir eniş nümayiş etdirib. "PISA" ekspert qrupu rəsmi şəkildə etiraf edib ki, dərslərdə qadcetlərdən davamlı istifadə dayanıqlı rəqəmsal diqqət dağınıqlığına (distraksiya) gətirib çıxarır və şagirdlərin mətn və mücərrəd informasiyanı dərindən qavramaq qabiliyyətini bloklayır.

Erkən rəqəmsallaşmanın koqnitiv riskləri

Neyrobiologiya və yaş psixologiyası sahəsindəki müasir konsensus təsdiqləyir ki, ibtidai pillədə təhsilalanların bulud interfeyslərinə sürətləndirilmiş şəkildə cəlb edilməsi təfəkkürün uzunmüddətli deformasiyalarına yol açır:

• Koqnitiv infantilizm: Sistematik rəqəmsal ipucları, köməkçi sözlər və işarələr, interfeyslərin həddindən artıq oyunlaşdırılması (geymifikasiyası) uşağın iradi səy tələb edən mürəkkəb, uzunmüddətli və rutin tədris fəaliyyətlərinə diqqətini cəmləmək qabiliyyətini aşağı salır.
• Dofamin ilməsinin formalaşması: İstifadəçi profilləri, səviyyələr, animasiya effektləri və virtual ballar uşaqlarda sürətlə əldə olunan xarici mükafatdan psixoloji asılılıq yaradır, idrakın daxili, təbii motivasiyasını əvəzləyərək tədricən məhv edir.
• Oxu bacarıqlarının tənəzzülü (Screen Inferiority): Eksperimental olaraq sübut edilmişdir ki, ibtidai məktəbdə ekrandan oxu zamanı mətnin dərk olunma, yadda saxlanılma və təhlil dərinliyi klassik kağız daşıyıcı ilə işləməkdən əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdır.

Dünya neyrobiologiya və koqnitivistika elminin səsi: Müasir elm erkən yaşda İKT-nin sürətləndirilmiş tətbiqinə birmənalı qiymət verir. Tədqiqatçı Cared Kuni Horvat (Jared Cooney Horvath) öz əsərlərində əsaslandırılmış şəkildə sübut edir ki, insan beyni fizioloji olaraq rəqəmsal interfeys vasitəsilə dərindən öyrənməyə uyğunlaşmayıb. Alman neyrobioloqu Manfred Şpitzer (Manfred Spitzer) "Rəqəmsal demensiya" adlı fundamental əsərində erkən rəqəmsallaşmanın formalaşmaqda olan beynin strukturunu fiziki olaraq necə deformasiya etdiyini, yaddaşı və uzunmüddətli öyrənmə üçün baza qabiliyyətlərini pisləşdirdiyini təsvir edir. Professor Marianna Vulf (Maryanne Wolf) xəbərdarlıq edir: qadcetlərin təsiri altında formalaşan "rəqəmsal beyin" tənqidi təhlil və dərin, düşünərək oxuma qabiliyyətini sürətlə itirir.

Vəziyyəti dəyişmək üçün icra olunan layihələrin məntiqinə tamamilə yenidən baxmaq lazımdır: kəmiyyət və formal indikatorların inzibati nəzarətindən təlimin məzmunca transformasiyasına keçilməlidir. Yenilənmiş yanaşmanın mərkəzində yorğun müəllimin rəqəmsal kabinetlərdəki gecə kliklərinin sayı deyil, hər bir şagirdin potensialının açılmasına və şüurlu tətbiqi bacarıqlarının formalaşdırılmasına yönəlmiş uşağın koqnitiv inkişafı dayanmalıdır.

İnsan kapitalı indeksi ən yüksək olan dövlətlər rəsmi şəkildə ibtidai məktəbə klassik kağız dərslikləri, dəftərlərdə əl yazısını qaytarır və ekran vaxtını sərt şəkildə məhdudlaşdırırlar. Azərbaycanın ibtidai məktəbi isə, əksinə, formanın məzmunu tamamilə udduğu bir "karqo-kult" tələsinə düşüb.

Təhsilin uğurluluğunun əsas meyarı şagirdin lövhə qarşısındakı real bacarıqları deyil, bulud sistemlərindəki davamiyyət qrafikləri və veb-sessiyaların saniyəölçənləri olaraq qaldıqca, bu baha başa gələn rəqəmsal teatr davam edəcək. Mövcud model virtual hesabatlılığa xidmət etmək üçün dövlət resurslarını xərcləməyə davam edəcək və islahatı qaçılmaz olaraq pedaqoji kadrların peşəkar tükənməsinə və milli təhsilin keyfiyyətinin tənəzzülünə aparan bir təhsil mulyajlarının konveyerinə çevirəcəkdir.

Nəticə

Azərbaycandakı təhsilin rəqəmsallaşdırılması texnologiyaların zərərli olmasına görə deyil, onların tədris prosesinə akademik dəstək aləti əvəzinə, total inzibati nəzarət mexanizmi kimi tətbiq edilməsinə görə metodoloji dalana dirənib. Platforma izafiliyi, Vendor Lock-in (təchizatçıdan asılılıq), müəllimlərin məcburi gecə klikləri, PowerPoint slaydlarının alternativsiz nümayişi və "şifahi proqramlaşdırma" — təhsil keyfiyyətinin kəmiyyət hesabatları ilə əvəzlənməsinin qanunauyğun nəticələridir.

Milli məktəbin peşəkar reqressdən xilası üçün strateji bir dönüş etmək zəruridir: sessiya monitorinqinin cəzalandırıcı sistemi ləğv edilməli, müəllimə onun pedaqoji subyektliyi qaytarılmalı və uşağın sağlam, harmonik və fiziki cəhətdən aktiv inkişaf hüququ tanınmalıdır. Əks halda, baha başa gələn rəqəmsal teatr dövlət resurslarını udmağa davam edəcək, ölkəni elektron hesabatlarda gözəl yaşıl zona ilə, lakin gələcəyin çağırışlarına hazır olan real insan kapitalından məhrum vəziyyətdə qoyacaqdır.

Müəllif: Ülviyyə Əhmədova