Sizlərə qeyri adi bir xəritə təqdim edirəm. Urbano Monte tərəfindən 1587-ci ildə "Ruota dove si vede la grandezza de i Giorni e della notti Tutto L'ano. Libro Quarto" adlı əsəri düz iki ildən çox müddətə hazırlayıb. Ona görə də Montenin yalnız coğrafiyanı deyil, həm də digər bilik sahələrinə dair anlayışlar verən universal elmi xəritəsi hesab edilir dünyada.
Qeyri-adi 60 vərəqlik əlyazma dünya xəritəsi Stanford Universitetinin David Ramsey Xəritə Kolleksiyasına əlavə edilib. 10 fut kvadrat metrlik bu xəritə və ya planisfer dünyanın ən böyük məlum erkən xəritəsidir. O, İtaliyanın Milan şəhərində Monte tərəfindən əl ilə çəkilib və yalnız bir əlyazma nüsxəsi mövcuddur.
Aşağıdakı rəqəmsal şəkildə birləşdirilmiş 60 vərəqlik xəritə şəkli, Montenin yaratdığı xəritənin yaradıldığı 430 il ərzində - Montenin nəzərdə tutduğu kimi - vahid xəritə kimi qəbul edildiyi ilk dəfədir.
Bu vərəqlər birləşdirilərək mərkəzində mil olan böyük bir taxta lövhəyə yapışdırılmalı və fırladılaraq oxunmalı idi. Bütün vərəqlər birləşdirildikdə xəritənin ümumi sahəsi təxminən 3x3 metr olur ki, bu da onu İntibah dövründən günümüzə qədər gəlib çatan ən böyük erkən dünya xəritəsi edir.
Tam olaraq baxmaq üçün:
Bu xəritədə bizi maraqlandıran Azərbaycan coğrafiyası və bura barədə dəyərli bilgilərin olmasıdır. 1587-ci ilə aid bu nəhəng dünya xəritəsində Azərbaycan coğrafiyası olduqca detallı təsvir olunub. Avropa kartoqrafiya ənənəsinə uyğun olaraq, xəritədə həm o dövrün siyasi-coğrafi adları, həm də antik dövrdən qalan tarixi-coğrafi terminlər paralel şəkildə işlədilib.
O dövrə aid bir çox xəritələrdə Azərbaycan adı birbaşa latın qrafikası ilə Adirbeigan, Azerbaian yaxud antik formaya uyğunlaşdırılaraq Adiabene / Assiria ilə qonşuluqda göstərilirdi. Montenin xəritəsində də Xəzərin qərbi və cənub-qərbindəki dağlıq zonalar tarixi Midiya və qədim Albaniya sərhədləri ilə kəsişir.
Urbano Monte xəritədə bu geniş coğrafiyanı ümumi olaraq "Persia" adlandırsa da, hökmdar sülaləsinə işarə edərək böyük hərflərlə "Soffi" qeydini də əlavə etmişdir. Avropalılar o dövrdə Səfəvi şahlarını "Böyük Sufi" (Il Gran Sofi) adlandırırdılar.
Urbano Monte xəritənin kənarlarında dövrün ən qüdrətli 8 monarxının portretini yerləşdirmişdi. Həmin siyahıya Avropa kralları ilə yanaşı, Şərqdən Osmanlı sultanı və Səfəvi şahı da daxil edilmişdi ki, bu da İtaliya kartoqrafının Azərbaycanı və idarə olunduğu Səfəvi imperiyasını dövrün qlobal siyasi mərkəzlərindən biri kimi qəbul etdiyini göstərir.
Regionda ticarətin, xüsusilə Böyük İpək Yolunun aktivliyini və yerli xalqların həyat tərzini göstərmək üçün Təbriz və Midiya ətrafında dəvə rəsmləri çəkilib.
Monte okean və dənizləri qorxulu və möcüzəvi varlıqlarla təsvir etməyi çox sevirdi. Xəritədə Xəzər dənizinin içində və digər böyük su hövzələrində böyük balıq quyruqlu, qəribə başlı dəniz canavarları və gəmiləri təqib edən mifik varlıqlar çəkilib. O dövrün dənizçiləri naməlum suların dərinliklərində bu növ canlıların yaşadığına inanırdılar.
Xəritədəki terminlər, adlar və yazılar dolayısı ilə o dövrdə Azərbaycan ərazisində yaşayan əhalinin kimliyi, dövlətçiliyi və coğrafi kökləri barədə avropalıların təsəvvürünü tam şəkildə əks etdirir.
Xəritədə Xəzərin şimal-qərb hissəsində— Yəcuc və Məcuc qəbilələrinin qapadıldığı dağlara işarə edilir. Orta əsr və İntibah dövrü xəritələrində Qafqaz dağları dünyanın sonunu gətirəcək qorxunc, vəhşi tayfaların gizləndiyi divar kimi təsvir olunurdu.
Xəritədə Armenia adı görünür. Müəllif bu adla heç bir müstəqil kral və ya dövlət atributu yerləşdirməyib. Səfəvi və Osmanlı imperiyalarının sərhədində yerləşən, dağlıq, strateji və coğrafi əyalət kimi yazıb.
Müəllif: Prof.Dr.Zaur Aliyev - "DİA-AZ"
