"Əvvəla, ondan başlayım ki, Naxçıvana dərəbəylik deyəndə bir çox həmyerlilərimin acığına gəlir. Onların fikrincə, mən bu terminlərlə Naxçıvanı aşağılamağa çalışıram. Halbuki, heç bir ağlı başına olan adam öz ölkəsini, diyarını aşağılamaz və mənim də məqsədim bu deyil. Mən sadəcə Naxçıvanın siyasi xarakterinə ən layiqli adlandırmanın “dərəbəylik” olduğuna inanıram..." "DİA-AZ" xəbər verir ki, bu barədə özünün sosial şəbəkə hesabında tanınmış jurnalist Heydər Oğuz qeyd edib.

O daha sonra fikrini belə davam etdirir: "İstərsəniz, gəlin, Naxçıvanın indiki adı ilə əsl mahiyyəti arasındakı fərqi gözdən keçirək və onun daha çox hansı siyasi inzibati ada uyğun olduğuna bir yerdə qərar verək.

İlk növbədə onu nəzərinizə çatdırım ki, Naxçıvanın siyasi kimliyini müəyyənləşdirən beynəlxalq sənəd Qars müqaviləsidir. Türkiyə, Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan və Rusiya tərəfindən imzalanan bu müqavilədə Naxçıvana muxtariyyət statusu verilib, amma respublika səviyyəsində deyil. Müqavilədə açıq şəkildə göstərilib ki, Naxçıvan Azərbaycanın tərkibində muxtar ərazi olmalıdır. Ərazi ilə respublika arasında, təbii ki, böyük fərq var və bu fərq Naxçıvanın idarə olunmasında da özünü göstərir.

Məlum olduğu kimi, respublika latınca “res publica” (“xalq işi", "ictimai iş") sözündən yaranıb və dövlət hakimiyyəti orqanlarının xalq tərəfindən seçilməsini nəzərdə tutur. Naxçıvanın ali hakimiyyət orqanının rəhbəri isə xalq tərəfindən seçilmir, ölkə rəhbəri tərəfindən təyin olunur. Deməli, məntiqlə, ona respublika demək doğru deyil.

Məlumdur ki, dünyada yalnız 3 cür respublika idarəetmə forması var: a) Prezidentli respublika: Prezident həm dövlət, həm də hökumət başçısıdır (məsələn, ABŞ, Azərbaycan) və mütləq xalq tərəfindən seçilməlidir.

Parlamentli respublika: Xalq tərəfindən seçilən parlament hökuməti formalaşdırır (məsələn, Almaniya, İtaliya). Naxçıvanın da guya Ali Məclis adlanan parlamenti var. Amma onun deputatlarının hansı səlahiyyətə sahib olduqları oturduqları məktəb partalarından bəllidir.

Qarışıq (yarımprezidentli) respublika: Prezident və parlamentin səlahiyyətləri nisbi balansdadır. Naxçıvanda isə nə prezident, nə də xalq tərəfindən seçilən parlament olmadığından onu bu kateqoriyaya aid etmək mümkün deyil.

4-cü respublika növü bəşəriyyət tarixinə bəlli olmadığından cəsarətlə demək olar ki, Naxçıvan MR adlanan qurum respublika deyil.

Bəs, mənim adlandırdığım dərəbəylik nədir?

Dərəbəylik sistemi yalnız bizə və digər Şərq ölkələrinə aid olduğundan onun xüsusiyyətləri indiyədək alimlər tərəfindən ciddi araşdırılmayıb. Yalnız ədəbi əsərlərimizdə bu sözə rast gəlirik ki, bununla onun xüsusiyyətlərini elmi şəkildə izah etmək mümkün deyil. Məsələn, Mirzə Ələkbər Sabir əsərlərindən birində yazır:

“Ölkə dərəbəylik, – deyə xan-xanmı sanırsan?

Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan”.

Sabirin bu sözlərindən belə anlaşılır ki, dərəbəyliklər yalnız xırda xanların hökm sürdüyü sistemlərin adıdır. Naxçıvan isə yüzillər boyu xanlar tərəfindən idarə olunub və müasir çağımızda belə onun rəhbərlərini “xan” və ya “canişin” adlandırırlar. Məsələn, “Vasif xan”, “pendirsatan canişin” Fuad Nəcəfli, “tendersatan feodal” Ceyhun Cəlilov.

Dərəbəyliyin ən gözəçarpan xüsusiyyəti onun ərazisində hərc-mərcliyin, qanunsuzluqların baş alıb getməsidir. Bu sistemin idarəetmədə əsaslandığı ən mühüm ideoloji əsas isə “ya xanın əmrinə tabe ol, ya da rədd olub bu diyardan köç”dür. Vasif “xan”ın dövründə də naxçıvanlılara “bura Naxçıvandır” deyə xatırladılır və məmləkəti tərk etmək üçün qapı göstərilirdi. Yəni Naxçıvanda “açıq qapı” siyasəti həyata keçirilirdi.

“Açıq qapı” siyasəti bugünkü Naxçıvanın da ən ümdə siyasətlərindən biridir. Üstəlik, bu siyasət indi heç gizlədilmir, Muxtar Dərəbəyliyin bütün rəhbər işçiləri tərəfindən açıq şəkildə ifadə olunur. İnanmırsınız? Onda gəlin, Naxçıvanın rəsmi TV kanalı sayılan NTV-nın Aynur Seyid adlı əməkdaşının bizə ünvanladığı məktuba nəzər salaq:

Aynur Seyid yazır:

“Qorxu ilə əməkdaş işlətmək mümkün deyil. Bu, nə motivasiya yaradır, nə də nəticə. Üstəlik, onsuz da aşağı olan əmək haqları vəziyyəti daha da ağırlaşdırır.

Bu gün bir çox əməkdaş aldığı təxminən 500 manat maaşı elə iş yerinin yanındakı marketlərə olan borclarını ödəməyə verir və evinə demək olar ki, əliboş gedir. Bu, sadəcə maliyyə problemi deyil — bu, dəyər verilməməsinin göstəricisidir. Əmək haqqına ödənilən əlavə isə sanki alman əsirliyində olan əsirlərə çörək necə verilirdisə elə bölünür. Düşünürəm ki, nə demək istədiyimi anladınız. Allah kömək olsun.

Heydər bəy televiziyada çalışan əməkdaşlar dəfələrlə ədalət tələb etdilər. Bəxtiyar müəllimin qəbulunda olan əməkdaşlarımızda oldu. Səslərini çatdırmağa çalışdılar. Amma bu səslər ya eşidilmədi, ya da eşidilmək istənmədi.

Və bütün bunların fonunda səslənən bir fikir xüsusilə düşündürücüdür: İlhamə Novruzova bildirir ki, “kimin xoşu gəlmirsə, qapı açıqdır, gedə bilər.”

Bu yanaşma problemin həllinə yox, problemdən qaçmağa bənzəyir. Çünki məsələ insanların getməsi deyil — məsələ onların niyə getmək məcburiyyətində qalmasıdır.

Nəticə isə artıq ortadadır: bu günlərdə təcrübəli, peşəkar bir operator işindən ayrıldı. Araşdırılsln ki, bir çağırsınlar ki, niyə ayrıldı işindən.

O, heç nə itirmədi. Çünki peşəkarlıq, zəhmət və təcrübə insanın özü ilə gedir. İtki isə qurumun payına düşdü. Çünki bir media qurumunun gücü texnikada yox, insanındadır.

Ədalət olmayan yerdə motivasiya olmaz. Motivasiya olmayan yerdə isə inkişaf dayanır.

Əgər çıxış yolu “qapı açıqdır” deməkdirsə, o qapıdan çıxanların sayı artacaq. Amma bir sual açıq qalacaq: bəs o qapının arxasında kim qalacaq? Niyə 30 ildən çox blokadada mübarizə aparan insanlar bu gün Naxçlvandan getməlidir”..."