1992-ci ildə Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır mərhələləri və Cənubi Qafqazda Xocalı faciəsi fonunda yeni güc balansı formalaşarkən, ABŞ Konqresi onilliklər ərzində Azərbaycanın Amerika xarici siyasətindəki statusunu müəyyən edəcək qanun hazırlayırdı. Vaşinqton bunu müzakirə edərkən cəbhə xəttində tarixi bir paradoks ortaya çıxırdı: Azərbaycan ərazi itirirdi, lakin Amerika qanunvericiliyi Bakını cəzalandırmağa hazırlaşırdı. Ərazisini müdafiə edən və itirən bir ölkəyə qarşı sərt məhdudiyyətlərin qəbul edilməsi Azərbaycanın hələ də ABŞ ilə münasibətləri tarixində ən dəhşətli ədalətsizliklərdən biri hesab etdiyi şeyin kökünə çevrildi.
Vaşinqtondakı bu müzakirələrin nəticəsi 24 oktyabr 1992-ci ildə qəbul edilmiş Azadlığa Dəstək Aktının 907-ci maddəsi oldu. Formal olaraq, Senatın təklif etdiyi tədbir Bakının Ermənistana və Qarabağa qarşı "blokada və digər məcburi hərəkətlərinə" son qoyana qədər ABŞ hökumətinin Azərbaycan hökumətinə birbaşa yardımını qadağan edəcəkdi. Praktikada Amerika Erməni Milli Komitəsi tərəfindən fəal şəkildə təşviq edilən bu tədbir Azərbaycanı on beş keçmiş SSRİ respublikası arasında rəsmi olaraq Vaşinqtondan birbaşa yardım almaq hüququndan məhrum edən yeganə ölkəyə çevirdi. Ermənistanın özünə qarşı oxşar məhdudiyyətlər isə tez və səssizcə aradan qaldırıldı.
Eyni zamanda, geniş yayılmış inancın əksinə olaraq, düzəliş heç vaxt Bakını tamamilə təcrid etmək məqsədi daşımırdı. Çünki onun hüquqi çərçivəsi yalnız hökumətə birbaşa yardımı veto edirdi. Humanitar proqramların maliyyələşdirilməsi, vətəndaş cəmiyyəti institutlarına dəstək və yayılmama layihələri bu məhdudiyyətlər xaricində fəaliyyət göstərməyə davam etdi. 1992-ci il güzəştinin əsl ziyanı fərqli, strateji ölçüdə idi: o tamhüquqlu hərbi-texniki tərəfdaşlığı blokladı, Pentaqon və Dövlət Departamentini müdafiə infrastrukturunun modernləşdirilməsində, sərhədlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində və ya birgə təlimlər keçirməkdə birbaşa kömək etmək hüququndan məhrum etdi. Və Azərbaycanı süni şəkildə "ikinci dərəcəli" tərəfdaş statusunda saxladı.
Bu çıxılmaz vəziyyəti qəbul edən Vaşinqton 11 sentyabr 2001-ci il hücumlarından sonra Əfqanıstanda əməliyyatlar üçün tranzit dəhlizinə çox ehtiyac duyduğu üçün Prezidentə milli təhlükəsizlik səbəblərindən güzəşti hər il dayandırmaq səlahiyyəti verdi. 2002-ci ildən bəri bu güzəşt Corc Buşdan tutmuş Donald Trampa qədər hər bir Amerika lideri tərəfindən demək olar ki, avtomatik olaraq uzadılıb. Yeganə istisna 2024-cü ildə Co Bayden administrasiyası mexanizmi genişləndirməkdən nümayişkaranə şəkildə imtina etdikdə baş verib. Lakin 2025-ci ilin avqust ayında Donald Tramp Vaşinqtonda İlham Əliyevlə görüşdə status-kvonu bərpa edərək məhdudiyyətləri bir daha dayandırıb.
Bakı üçün status-kvonun bu müvəqqəti bərpası böyük simvolik əhəmiyyətə malikdir və düzəlişin əsas problemini ortaya qoyur: illik prezidentlik güzəşti qəti hüquq deyil, kövrək siyasi imtiyazdır. Qanunun ölü hərfi formal olaraq mövcud olduğu müddətcə, Azərbaycan şərti hüquqi nəzarət altında olan bir ölkə olaraq qalır və mövqeyi qanunun hərfindən deyil, Ağ Evin konkret rəhbərinin rəğbətindən asılıdır. Bu xroniki qeyri-müəyyənlik statusu, düzəlişin qəbul edildiyi münaqişənin nəticəsi olduğu nəzərə alınmaqla açıq şəkildə anaxronik görünür: Bakı Qarabağ bölgəsi üzərində suverenliyi tam bərpa edib və ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə Azərbaycanla Ermənistan arasında yekun sülh sazişi üçün hazırlıqlar gedir.
Bundan əlavə, Cənubi Qafqazın yeni geosiyasi reallığında Vaşinqton getdikcə daha çox Azərbaycanın mərkəzi yer tutduğu tranzaksiya realizminə rəhbərlik edir. Ölkə Orta Dəhlizin - Asiya ilə Avropa arasında Rusiya və İranı keçərək yeganə etibarlı quru arteriyasının əsas logistika mərkəzinə çevrilib. Eyni zamanda, Cənub Qaz Dəhlizi Bakını 2026-cı ilin fevral ayında imzalanmış Azərbaycan-ABŞ Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasında qanuni olaraq təsbit edilmiş Avropa İttifaqının enerji təhlükəsizliyinin ən vacib qarantlarından birinə çevirib. Maraqların bu konfiqurasiyası nəzərə alınmaqla, 907-ci maddə Vaşinqtonun açıq-aşkar xarici siyasətin özünə zərbə vurması kimi görünür.
Vəziyyətin absurdluğuna baxmayaraq, bu hüquqi qalığın aradan qaldırılması prosesi ABŞ-da güclü ermənipərəst lobbiçilərin şiddətli müqaviməti ilə üzləşir. Bakının Konqresdəki əleyhdarları 2023-cü ilin sentyabr ayında Qarabağda baş verən hadisələrin nəticələrindən fəal şəkildə istifadə edərək, Azərbaycanı münaqişəni güc yolu ilə həll etməkdə ittiham edir və düzəlişin potensial ləğvini güc təşviqi kimi qələmə verməyə çalışırlar. 2025-ci ilin dekabr ayında Ermənistan Qrupunun nümayəndələri hətta Prezidentin düzəlişi bloklamaq hüququndan birdəfəlik məhrum edilməsini və eyni zamanda, İrəvana hərbi yardımın artırılmasını tələb edən əks-qanun layihəsi təqdim etdilər.
Və buna baxmayaraq, məhdudiyyətlərin qanunvericilik yolu ilə qaldırılması üçün artıq hərəkətə keçilib: 9 dekabr 2025-ci ildə Respublikaçılar Partiyasından olan Konqres üzvü Anna Polina Luna 907-ci maddənin tamamilə ləğvi ilə bağlı qanun layihəsini Nümayəndələr Palatasına təqdim edib. Şübhə ilə yanaşı, təşəbbüs tez bir zamanda müvafiq Xarici İşlər və Silahlı Qüvvələr Komitələrinin üzvləri də daxil olmaqla nüfuzlu respublikaçı həmmüəlliflərin dəstəyini qazandı və bu da qanun layihəsinin səsverməyə çıxarılma şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırdı.
Lakin qanun layihəsinin keçmə yolu asan olmayacaq, çünki ləğv tərəfdarları ənənəvi olaraq ermənipərəst əhval-ruhiyyənin güclü olduğu Senatda müqaviməti dəf etməli olacaqlar. Təşəbbüsün uğuru əsasən Bakı ilə İrəvan arasında sülh müqaviləsinin imzalanma sürətindən asılıdır ki, bu da düzəliş tərəfdarlarının yelkənlərini tamamilə döyəcək. Bu, həmçinin zamandan asılıdır. Çünki 2026-cı ilin noyabr ayında keçiriləcək ara seçkilər komitələrdə güc balansını dəyişdirə və mövcud fürsət pəncərəsini bağlaya bilər. 907-ci maddənin tarixi açıq şəkildə göstərir ki, Amerika siyasətində köhnəlmiş, praktik olaraq mənasız bir müddəanı birdən-birə qanuna çevirmək əvvəlkindən daha çətindir.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
