ABŞ-da fəaliyyət göstərən analitik platformada (The National Interest) dərc olunan “Why Azerbaijan and Iran Stepped Away from Confrontation” (Azərbaycan və İran niyə qarşıdurmadan geri çəkildi) adlı məqalə regionda baş verən proseslərə sistemli baxış təqdim edir. Məqalənin müəllifi beynəlxalq təhlükəsizlik məsələləri üzrə analitik Wilder Alejandro Sanchez-dir.

Bu yazının dərc olunduğu platforma təsadüfi deyil. Bu tip analitik mərkəzlər — beynəlxalq münasibətlərdə “think tank” adlandırılan beyin mərkəzləri — Qərb siyasi qərarvermə sisteminə birbaşa təsir edən strukturlardır.

Onlar siyasət formalaşdırmır, amma yön verirlər. Qərar qəbul etmirlər, amma çərçivə cızırlar. İctimai rəy yaratmırlar, amma onu istiqamətləndirirlər. Bu baxımdan belə məqalələr sadəcə analiz deyil. Bu, siqnaldır. Bu, xəbərdarlıqdır.

Məqalənin əsas tezisi aydındır: Azərbaycan və İran arasında gərginlik real idi, lakin tərəflər onu şüurlu şəkildə eskalasiyaya çevirmədilər.

“Several analyses expressed concern that the conflict would spill over into the Caucasus.” (Bir çox analitiklər münaqişənin Qafqaza keçə biləcəyindən narahat idi.)

Bu ehtimal təsadüfi deyildi. Çünki konkret hadisə baş verdi.

“On March 5, Iranian drones crossed into Azerbaijani territory and attacked the Nakhchivan International Airport.” (Martın 5-də İran dronları Azərbaycan ərazisinə daxil olaraq Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanına hücum etdi.)

Bu, artıq diplomatik gərginlik yox, hərbi insident idi. Üstəlik: “Another Iranian drone reportedly hit a school in Shakarabad.” (Digər İran dronu Şəkərabad kəndində məktəbi vurdu.)

Belə hadisələr adətən müharibəyə aparır. Amma bu dəfə fərqli oldu. “Thankfully, the incident in Nakhchivan did not escalate.” (Sevindirici haldır ki, Naxçıvan insidenti eskalasiyaya çevrilmədi.)

Sual yaranır: niyə? Cavab sadə deyil. Amma məqalə onu açıq göstərir. Azərbaycan hərbi yox, humanitar yol seçdi.

“To improve bilateral relations… Baku has sent hundreds of tons of humanitarian aid.” (Münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün Bakı yüzlərlə ton humanitar yardım göndərdi.)

Bu, emosional qərar deyil. Bu, strateji davranışdır. Və bu strategiyanın mərkəzində bir reallıq dayanır: “The presence of a large Azerbaijani community in Iran may have defused tensions.” (İranda böyük azərbaycanlı icmasının mövcudluğu gərginliyi azaltmış ola bilər.)

Bu cümlə sadə görünür. Amma bu, bütün regionun geosiyasi düsturudur. İran daxilində on milyonlarla azərbaycanlı yaşayır. Bu faktor Azərbaycan üçün sərhəddən daha böyük məsələdir.

Bu, daxili təhlükəsizlik məsələsidir. Bu, milli məsələdir. Bu, strateji məsələdir. Məqalə İran daxilində vəziyyətin nə qədər həssas olduğunu da göstərir.

“Iranian authorities restrict the use and teaching of the Azerbaijani language.”

(İran hakimiyyəti Azərbaycan dilinin istifadəsini və tədrisini məhdudlaşdırır.)

Bu, sadəcə mədəni məsələ deyil. Bu, potensial siyasi gərginlikdir. Daha təhlükəli ssenari isə müharibədən sonrakı mərhələ ilə bağlıdır.

Başqa bir siyasi təhlilçi Karim Sadjadpour açıq xəbərdarlıq edir: “After the war… the Islamic Republic’s mentality is kill or be killed.” (Müharibədən sonra İslam Respublikasının düşüncə tərzi “öldür və ya öldürül” olacaq.)

Bu, artıq proqnoz deyil. Bu, xəbərdarlıqdır. Bu model repressiyaların artması, etnik qruplara təzyiq, daxili sabitliyin zorla qorunması və bu kontekstdə azərbaycanlıların risk altına düşməsi deməkdir.

Bu mənzərə Azərbaycanın niyə hərbi eskalasiyadan qaçdığını izah edir. Bu, zəiflik deyil. Bu, strateji səbirdir. Bu, daha böyük böhranın qarşısını almaq cəhdidir.

Və ən vacib məqam budur: Bu yazı sadəcə bir analitik məqalə deyil. Bu, Qərb beyin mərkəzlərinin regiona baxışının xülasəsidir. Bu, gələcək risklərin xəritəsidir.

Bəli, Azərbaycan və İran arasında açıq müharibə yoxdur. Amma münasibətlər də normal deyil. Bu, səssiz qarşıdurmadır. Və bu qarşıdurma hələ bitməyib.

Bu mövzu ilə bağlı Qərb analitik mühitində formalaşan yanaşma kifayət qədər praqmatikdir. Beyin mərkəzləri və aparıcı media platformaları hesab edir ki, Azərbaycan–İran münasibətləri artıq klassik qonşuluq modelindən çıxaraq “strateji balans oyunu”na çevrilib. Bu yanaşmaya görə, Bakı açıq qarşıdurmadan yayınmaqla zəiflik yox, əksinə, çevik geosiyasi manevr nümayiş etdirir. Analitiklər vurğulayır ki, Azərbaycan eyni anda bir neçə xətt üzrə hərəkət edir — Qərblə enerji və təhlükəsizlik əməkdaşlığını dərinləşdirir, Rusiya ilə münasibətləri tam qırmır və İranla gərginliyi idarəolunan səviyyədə saxlayır. Bu isə onu göstərir ki, Bakı artıq reaktiv yox, proaktiv siyasət yürüdür.

İran analitik mühitində isə yanaşma daha çox ehtiyat və narahatlıq üzərində qurulub. Tehrana yaxın ekspert dairələri hesab edir ki, Azərbaycanın son illərdə güclənməsi və xüsusilə Qərblə yaxınlaşması regionda yeni güc balansı yaradır. Bu kontekstdə Cənubi Qafqazda Qərb təsirinin artması İran üçün strateji risk kimi qiymətləndirilir. Bununla belə, İran analitikləri bir məqamı da açıq etiraf edir: Azərbaycanla münasibətlərin tam şəkildə pozulması Tehran üçün daha böyük təhlükə yaradar. Çünki bu halda həm sərhəd təhlükəsizliyi zəifləyə bilər, həm də İran daxilindəki azərbaycanlı faktorunun idarə olunması daha mürəkkəb hala gələr.

Bu iki baxışın kəsişdiyi nöqtə isə maraqlıdır. Qərb deyir: Azərbaycan balans qurur. İran deyir: Azərbaycan güclənir.

Hər iki tərəf isə eyni şeyi qəbul edir: Azərbaycan artıq sadəcə qonşu dövlət deyil. O, regionda oyun qaydalarını dəyişən aktora çevrilir.

Bu mənzərəyə daha geniş kontekstdən baxanda isə başqa bir reallıq ortaya çıxır. Azərbaycan tədricən regionda yalnız balans yaradan yox, eyni zamanda yeni güc mərkəzi roluna yaxınlaşır. Bu, təkcə enerji resursları ilə bağlı deyil. Bu, coğrafiya, logistika, diplomatiya və siyasi manevr qabiliyyətinin cəminin nəticəsidir.

Qərb analitik mühitində artıq belə bir yanaşma formalaşır ki, Azərbaycan “keçid ölkəsi” statusundan çıxaraq “strateji platforma” statusuna keçir. Bu o deməkdir ki, Bakı təkcə marşrut deyil, qərarların verildiyi və formalaşdırıldığı məkana çevrilir.

İran tərəfi isə bu prosesi fərqli oxuyur. Tehranda hesab edirlər ki, Azərbaycanın güclənməsi təkcə iqtisadi məsələ deyil, həm də ideoloji və təhlükəsizlik müstəvisində təsir yaradır. Xüsusilə İran daxilində yaşayan on milyonlarla azərbaycanlı fonunda Bakı artıq sadəcə qonşu paytaxt deyil — alternativ cazibə mərkəzi kimi qəbul olunur. Bu isə İran üçün ən həssas nöqtələrdən biridir.

Məhz buna görə Tehran üçün dilemma yaranır: bir tərəfdən Azərbaycanla münasibətləri sərtləşdirmək istəyir, digər tərəfdən isə bunun doğura biləcəyi daxili nəticələrdən ehtiyat edir. Bu isə klassik geosiyasi paradoksdur.

Və bu paradoksun içində Azərbaycan öz mövqeyini gücləndirir. Nəticədə ortaya belə bir mənzərə çıxır: Azərbaycan artıq yalnız balans saxlayan dövlət deyil, yalnız enerji ixrac edən ölkə deyil, o, tədricən regionun siyasi çəkisini müəyyən edən aktora çevrilir və bu proses hələ başlanğıcdır...